De beste boeken van 2008

1. Jonathan Littell: 'De welwillenden'

Het Boek van het Jaar mokert trefzeker een beenharde waarheid ons aller hoofd in: er schuilt een beul in elke mens en hij wacht geduldig de juiste omstandigheden af om zich te ontplooien. Tot die onafwendbare conclusie komt de jurist Max Aue, die zestig jaar na dato noteert hoe hij als SS-beul een bloedige hand had in de Jodenvervolging. Beklemmend secuur zet hij de naziwreedheden, het verloop van de Tweede Wereldoorlog en de stemmingswisselingen zijn eigen wankele gemoed op papier. Gestaag breidt het slagveld breidt zich uit naar het hoofd van de SS-officier, die opgaat in een totalitaire vernietigingsmachine. Toch raakt hij in zijn lucide momenten aan het raadsel van de vorige eeuw: hoe kon de huizenhoge horror in zoveel mensen tegelijk ontkiemen? Een Griekse tragedie, zonder verlossende catharsis.

Lees de review van 'De welwillenden'

2. Paul Auster: 'Man in het duister'

Tijdens een zoveelste slapeloze nacht zoekt een weduwnaar op leeftijd afleiding in zelfverzonnen verhalen over een verdacht herkenbaar Amerika in burgeroorlog. Op de verdieping boven hem proberen ook dochter en kleindochter de slaap te vatten - de eerste verwijt zich dat haar man haar heeft verlaten, de tweede dat haar vriend vermoord is in Irak. In dit huis zoemend van schuld klampt de man in het duister zich vast aan een versregel van een vergeten dichteres: 'Terwijl de dwaze wereld doordraait.' U kunt zich vastklampen aan een nimmer te vergeten, want sublieme Paul Auster.

3. Philip Roth: 'Verontwaardiging'

Omdat hij de rest van zijn leven niet enkeldiep in het bloed in de koosjere slagerij van zijn vader wil doorbrengen - of erger: in een schuttersputje in de Koreaanse oorlog - studeert een slagerszoon uit New Jersey zich te pletter aan een saaie universiteit in de Midwest. Door zijn strakke discipline en zijn weigering om deel te nemen aan het campusleven komt hij echter onzacht in aanvaring met de oerconservatieve schoolse autoriteit, waarna zijn grootste angst bewaarheid wordt. Alweer een uitstekende roman van de vijfenzeventigjarige Philip Roth, wiens stilistische souplesse ook in zijn herfstdagen prima overeind blijft.

Lees de review van 'Verontwaardiging'

4. Arnon Grunberg: 'Onze oom'

Ergens halverwege oorlogsgebieden als Afghanistan en Irak en uitvalsbasis New York moet 'Onze oom' aan het brein van Arnon Grunberg ontsproten zijn. Opnieuw gaat de schrijver een verbeten strijd aan op het slagveld van de moraal. Een oorlog in een niet nader gedefinieerd land — doet het ertoe? — levert majoor Anthony onverwacht het adoptiekind Lina op. Zij zal 's mans dode zaad vast nog beter doen vergeten dan zijn privézwembad. Grunberg richt zijn van troost en hoop gespeende blik onverbiddelijk op de plichtsbewuste majoor en vervolgens op de gelaten Lina. Dat doet-ie in het stevigst sjezende proza van het jaar.

5. Julia Leigh: 'Uitgesteld afscheid'

Met dit als lieflijke novelle vermomde horrorverhaal schreef Julia Leigh een straffe opvolger voor haar veelgeprezen debuut 'Tijgerspoor'. Na een mislukt huwelijk keert een vrouw met haar twee kinderen uit Australië terug naar haar ouderlijke kasteel in Frankrijk. Net op het moment dat haar broer en zijn echtgenote Sophie thuiskomen met hun overleden baby. Sophie zeult haar bundeltje — het lijkje — overal mee, zélfs naar een picknick. 'Uitgesteld afscheid' balt kindersterfte, overspel, huiselijk geweld en vervreemding in amper 120 karig bedrukte pagina's samen tot een uitgepuurd familiedrama.

6. Amélie Nothomb: 'De verloofde van Sado'

Het komt zelden voor dat ik een geschiedenis schrijf waarin niemand zin heeft om een ander de hersens in te slaan,' noteert Amélie Nothomb in De verloofde van Sado'. Maar deze keer is 't dus wel van dattum. Vergeet de pakken ellende die ze doorgaans optast in haar boeken, de onteerde mensenzieltjes die spartelen tussen haar zinnen, de verwrongen boosheid waarmee ze de condition humaine fileert: het meisje Nothomb heeft zowaar een love story geschreven waar licht geluk door schemert. In speels spetterende zinnen doet ze het verhaal van een jeugdliefde - háár jeugdliefde, want de schrijfster graaft zich nog eens autobio. En ze doet dat goed: De verloofde van Sado' is een mooi glanzende, sierlijk opgeschreven verkenning van de hartstreek. Opgeleukt met buitenissige fantasiesprongetjes bovendien - het blijft tenslotte een Nothomb.

Lees de review van 'De verloofde van Sado'

7. Joost Zwagerman: 'De Nederlandse en Vlaamse literatuur in 200 essays'

Na de korte en langere verhalen bloemleesde Joost Zwagerman tot slot ook de essays die de laatste 125 jaar hun stempel drukten op de Nederlandstalige literatuur. Dat is nuttig, want nooit eerder gebeurd. Dat is nodig, want het essay is nog meer dan het gedicht het ondergeschoven kind van de literatuur. Dat is heerlijk, want de 167 geselecteerde essayisten geven niet alleen een staalkaart van wat een getalenteerde omgang met taal en stijl vermag, maar ook van wat ons taalgebied de afgelopen eeuw zoal beziggehouden heeft. Een tijdloos boek dat je nooit uit hebt.

8. Bart Meuleman: 'omdat ik ziek werd'

In 'omdat ik ziek werd' slaat dichter Bart Meuleman de mens genadeloos van z'n voetstuk. De ik-figuur legt de vinger op de wonde: ons bewustzijn is de sissende lont aan ons bestaan, bij elke stap 'zinken we diep in onze gedachten'. Les autres zijn vaker kanker dan kuur; alleen dieren, een vrouw, muziek en de poëzie zelf brengen de zieke een zweem van soelaas. Sombere, sobere, razend goeie verzen zijn dit, die je tarten als kiezeltjes in je schoen.

Lees de review van 'omdat ik ziek werd'

9. Floris Cohen: 'De herschepping van de wereld'

God schiep de wereld in zes dagen, maar vergat er een gebruiksaanwijzing bij te voegen. In dit mooie, heldere boek vertelt Floris Cohen hoe de mensen alsnog achter de grote natuurwetten zijn gekomen. Dat duurde beduidend langer dan de tijd die de schepper er ingestoken had, en het ging met horten en stoten. Waarom zagen die pientere oude Chinezen nooit hoe de zaak in mekaar stak? Waarom deden de islamgeleerden niets met de Griekse natuurkennis? Waarom lukte het in de zeventiende eeuw in Europa ineens wel? Cohen legt het allemaal uit, in loepzuiver Nederlands.

Lees de review van 'De herschepping van de wereld'

10. H.M. Enzensberger: 'De eigenzinnigheid van Hammerstein'

De historici, kreeg Hans Magnus Enzensberger in de gaten, hadden één fascinerend Duits personage haast onaangeraakt voor hem laten liggen: Kurt von Hammerstein, de enige generaal van het Duitse leger die vanaf de dag dat Hitler aantrad wist dat de man gek was en er zich vrij openlijk tegen verzette. Algauw werd Hammerstein op pensioen gesteld, maar hij bleef stoken en stokers rond zich verzamelen. Kanker velde hem tijdens de oorlog, niet Hitler. De eigenzinnigheid van Hammerstein' is een wonderlijk eigenzinnig aangepakte brok documentair proza. Alleen al om de doden geloofwaardig te interviewen moet je een klasbak zijn als Enzensberger.

11. Igor Stiks: 'De stoel van Elijah'

Een gevierd schrijver op leeftijd keert terug naar zijn geboorteland Wenen en stoot er op een brief die zijn hele levensgeschiedenis in één klap verpulvert: in plaats van het stof bijeen te vegen, probeert hij in het belegerde Sarajevo - de oorlog in ex-Joegoslavië is in volle zwang - zijn ware verleden te reconstrueren. Het noodlot neemt 'm echter ongemerkt in een wurggreep, waardoor hij langzaam maar zeker zijn ondergang tegemoet gaat. De tweede roman van de jonge Kroaat Igor Stiks treft de lezer als een moker.

Lees de review van 'De stoel van Elijah'

12. Randall C.: 'Slaapkoppen'

Randall Casaer, deeltijds comedycoach van onder anderen Wouter Deprez en Wim Helsen, zet het verhevene en het platvloerse plompweg naast elkaar en serveert de lezer een deels ontroerende, deels geestige maar immer wakkere zoektocht naar de grens tussen slapen en waken. De binnenlandse striproman van het jaar.

13. Tony Judt: 'De vergeten twintigste eeuw'

Een geluk komt nooit alleen: vanwege het succes van het uitstekende Na de oorlog', over de Europese geschiedenis na '45, maakte de Britse historicus Tony Judt het mee dat ook de essays die hij het afgelopen dozijn jaren schreef in vertaling werden uitgegeven in een kloek boek met keiharde cover: De vergeten twintigste eeuw'. Judt schrijft met enige geestigheid en veel panache goed geïnformeerde essays over politici en intellectuelen (dikwijls Joodse, dikwijls linkse), of over conflicten uit de voorbije eeuw (het Israëlisch-Palestijnse, zelfs het Vlaams-Waalse). Motto: We kunnen pas goed doen in de nieuwe eeuw als we de waarheid over de oude hebben verteld.'

14. Dimitri Verhulst: 'Godverdomse dagen op een godverdomse bol'

De nieuwe roman van Dimitri Verhulst is een stilistische krachttoer: de schrijver weet zijn verhaal spannend en geestig te houden, terwijl elke lezer al de droevige afloop kent. Verhulst vertelt de geschiedenis van de mensheid, en kan niet anders dan zich gaandeweg concentreren op de smeerlapperijen en wreedheden van het mormel mens ('een bloot beest, klein en gedrongen'), immer gedreven door hebzucht, ijdelheid en andere hoofdzonden. De helaasheid der schepping, quoi. Een onmisbare roman, die voorwaar de oplage gekregen heeft die hij verdient.

15. Leonard Nolens: 'Woestijnkunde'

Amper een jaar na 'Bres', waarin hij uit zijn ikken brak en voor het eerst onbevangen het woord 'wij' gebruikte, keert Leonard Nolens opnieuw de intimiteit in. Zestig jaar worden en veertig jaar dichten, waarvan dertig onder de huid van zijn tweede vrouw, inspireren hem tot een bundel over afkomst, aankomst en toekomst waarin hijzelf verschijnt als de oudste baby ter wereld. 'Woestijnkunde', eenenzestig gedichten diep, toont de eenzame bloedvorm van 'een krampachtige hand die zich balt tot een koor'.