Een 'wondermiddel' tegen malaria: hoe een Belgisch bedrijfje een dubieuze behandeling naar Afrika exporteert

© Lily Leys

Of toch niet? Toen een professor van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen het waagde enkele kritische kanttekeningen te plaatsen bij het wondermiddel, kreeg hij prompt een schadeclaim van 1 miljoen euro aan zijn doktersjas. Voor de goede orde kreeg hij ook nog een spreekverbod: elke keer als hij zich uitliet over Dafra Pharma, zou hem dat 5.000 euro kosten. Of hoe small pharma een professor het zwijgen probeerde op te leggen.

Op 14 november 2005 blaast Dafra Pharma uit Turnhout een triomfantelijk persbericht de wereld in: 'NIEUWE THERAPIE GENEEST MALARIA OP 1 DAG'. Vroegere therapieën vereisten een behandeling van minstens drie dagen en maar liefst vierentwintig pillen, maar het nieuwe middel van Dafra Pharma zou malaria genezen dankzij drie pilletjes, in te nemen binnen 24 uur. 'Klinkt simpel,' zegt het persbericht bescheiden, 'maar wetenschappelijk gezien was het geen sinecure.' Kortom, een nieuw Kempens geneesmiddelenwonder is opgestaan, en hij heet nog dokter Jansen ook: dokter Herwig Jansen, om precies te zijn.

In krantenberichten wordt het verhaal de volgende dagen verder uitgediept. In 1991, op één van zijn vele reizen naar Azië, stoot dokter Jansen op een beloftevol middel tegen malaria: artemisinine, een derivaat van de alsemplant, die in China al duizenden jaren gebruikt wordt als koortswerend middel. Dokter Jansen verdiept zich verder in de materie en staat zo - als bij toeval, zegt zijn zoon Bruno Jansen (tevens CEO van Dafra) - 'mee aan de ontwikkeling van een nieuwe generatie malariapillen. Noem het een uit de hand gelopen hobby.' (HLN, 12 november 2005, 'Vlaming helpt malaria de wereld uit')

Noem het een gigantische medische doorbraak, die miljoenen levens kan redden. Noem het een efficiënte poging om de 6de Millenniumdoelstelling van de Verenigde Naties te verwezenlijken - de bestrijding van malaria. Noem het in één adem ook een verdienstelijke poging de Millenniumdoelstellingen 4 en 5 binnen handbereik brengt: het terugdringen van kindersterfte en moedersterfte. Dafra noemt het in zijn persbericht al die dingen. De media nemen dat gedwee over.
Helaas blijkt er niet veel van te kloppen. 

Made in Belgium

Het wondermiddel artemisinine is een soort spin-off van de Vietnamoorlog, zegt prof. dr. Bruno Gryseels van het Instituut voor Tropische Geneeskunde.
Prof. Bruno Gryseels «Op sommige plaatsen stierven meer Vietnamese én Amerikaanse soldaten aan malaria dan aan vijandelijke kogels. De bestaande geneesmiddelen werkten niet meer, want daar was de malariaparasiet resistent tegen geworden. De Chinezen stonden aan de kant van de Vietnamezen, en zij hebben toen vijf-, zeshonderd wetenschappers ingeschakeld om een nieuw middel te vinden. Die zijn uitgekomen zijn bij de alsemplant - wormwood, een beetje verwant met ginseng. Daaruit hebben ze artemisinine gehaald. Dat bleek heel goed te werken tegen malaria, en het werkt nog altijd goed! Maar: het is het énige geneesmiddel waartegen de malariaparasiet nog niet resistent is. Als we dit kwijtspelen, hebben we géén behandeling meer. Dat is een scenario waarvan topmensen bij de Wereldgezondheidsorganisatie ronduit in paniek raken, hè. Vandaar dat het essentieel is om artemisinine altijd in voldoende dosissen en in combinatie met andere geneesmiddelen toe te dienen. Alleen zo krijgt de parasiet niet de kans om resistent te worden.»

Het Instituut voor Tropische Geneeskunde is in dit land het referentiecentrum voor alles wat tropische ziekten aangaat. Na het persbericht van Dafra Pharma is dan ook maar een kwestie van uren eer Gryseels, de directeur van het Instituut, een telefoontje krijgt van een journalist van de Gazet van Antwerpen. Of hij deskundige commentaar kan leveren bij deze formidabele wetenschappelijke doorbraak. Dat kan de professor.
Prof. Bruno Gryseels «Ik heb tegen die journalist gezegd dat het middel van Dafra niet nieuw was, maar een al lang bestaande combinatie van artemisinine en een ander oud medicijn. En bovendien, heb ik tegen die man gezegd, is het onmogelijk om malaria met artemisinine te behandelen op één dag. (Nadrukkelijk) Onmogelijk! Als je besmet wordt door malaria, neemt de parasiet een bloedcel in, waarin hij zich gedurende achtenveertig uur vermenigvuldigt. Zolang de parasiet in die cel zit, kan je er met je geneesmiddel niet aan. Artemisinine is een middel dat maar vier, vijf uur in je bloed blijft. Vandaar ook dat de Wereldgezondheidsorganisatie al jaren zegt: artemisininebehandelingen moeten minstens vijf tot zeven dagen duren.»

HUMO Nochtans, zegt Dafra in het persbericht: wij hebben onze behandeling getest in Ivoorkust. Een zekere professor Penali van het Pasteurinstituut aldaar heeft een klinische test uitgevoerd volgens het 28-dagenprotocol zoals voorgeschreven door de WGO.
Prof. Bruno Gryseels «Zonder dat ik daar verder iets over hoef te lezen weet ik: dat is getest volgens een protocol dat niet aanvaardbaar is. Een eendagsbehandeling kán niet, punt uit. Die studies zijn intussen ook gepubliceerd, en daaruit blijkt dat ze inderdaad niet goed zijn gebeurd. Ze zijn met andere woorden niks waard. Wat zij beweren kan niet, dat is in alle klinische studies over de hele wereld aangetoond. De WGO is daar ook heel duidelijk in.

Ik móést op dit persbericht reageren. Nogmaals: artemisinine is onze allerlaatste verdedigingslinie tegen malaria. Als we daar slecht mee omspringen en er treedt resistentie op, dan dreigt er een humanitaire ramp waarbij miljoenen mensen gaan sterven. Ik overdrijf niet, hè. Het WGO is geen instelling die aan paniekzaaierij doet - ze pakken problemen eerder te diplomatiek aan, soms. Maar de titel van hun rapport over artemisinine is ondubbelzinnig: 'Hoe een humanitaire ramp te voorkomen in Afrika'? De ernst van malaria is met niets te vergelijken, zelfs niet met hiv. Iedereen in Afrika krijgt het, meermaals zelfs, en het is dodelijk als je het niet behandelt. En je kan het dus niet meer behandelen als de malariaparasiet resistent is tegen artemisinine.

Bovendien schermde Dafra in Afrika met het label 'Made in Belgium'. Kwaliteit verzekerd! Maar ze hadden enkel een Belgische exportvergunning voor hun product. Zo'n vergunning gaat alleen over de vraag: zit er in dat medicament wat er op het doosje staat? Of het werkt, of het veilig is: dat weet je daarmee niet. Daarvoor zou je dat geneesmiddel moeten registreren, maar dat heeft Dafra nooit gedaan. Omdat hier geen malaria is natuurlijk, maar ook: omdat het hier nooit goedgekeurd zou worden.
Wat Dafra deed was niet illegaal, maar ze hebben wel heel handig de grenzen van de wet opgezocht.»

De rest van het artikel leest u in Humo 3623 van 09-02-'10.

Dafra Pharma laat aanvankelijk weten dat het niet wenst te reageren op het verhaal van dr. Gryseels. Later stuurt het bedrijf toch een lange brief, die kort samengevat hierop neerkomt:
1. 'De kwaliteit van onze producten stond in de rechtszaak niet ter discussie.'
De rechter heeft zich nochtans duidelijk uitgesproken over de malariatherapie van Dafra: 'De revolutionaire werkzaamheid van de eendagsbehandeling kan niet worden aangenomen.'

2. 'De eerste rechter zegt wel degelijk dat dr. Gryseels foute informatie heeft verspreid.'
Dat klopt, maar de rechter voegt eraan toe: 'Het feit dat zijn eerste reactie niet op alle punten juist was, is een gevolg van de promotiestunt van Dafra Pharma en valt te haren laste.' De rechter in beroep merkt verder op dat de fout duidelijk gemaakt werd door de journalist bij het uitschrijven van een telefonische reactie.

3. 'De samenstelling van het middel van Dafra is erkend door de WGO.' En: 'Onze onderaannemer produceert volgens de Europese kwaliteitsnormen (GMP).'
Het probleem dat dokter Gryseels aankaart betrof niet zozeer de samenstelling van het product, maar het feit dat Dafra beweert dat het werkt als eendagstherapie.

4. 'Onze studies tonen aan dat het product werkt als eendagstherapie.'
Nogmaals, uit het vonnis: 'De revolutionaire werkzaamheid van de eendagsbehandeling kan niet worden aangenomen.' De rechters citeren ook de Wereldgezondheidsorganisatie, die zich uitdrukkelijk uitspreekt tegen eendagstherapieën.