Jan Wauters overleden: 'De overwinningskreet van Tia Hellebaut: daar wil ik mee sterven'

De omstandigheden nopen ons er toe u de afsluitende paragraaf eerst te brengen:

***

De beschouwer beschouwt

HUMO Aan het eind verliezen we allemaal, van die gedachte ben je geheel en al doordrongen. Maar 'verzet tegen de sterfelijkheid' was het vaakst je antwoord als je weer eens gevraagd werd sport te definiëren.
Wauters: «Absoluut, dat is waarom ik er ten diepste mee verbonden ben. De sport en de liefde zijn voor mij twee wapens om te overleven. Ik word beheerst door een onrust, een angst voor de totale vernietiging, en de sport stelt dat uit. Net als de liefde, die je over een aantal bobbels en teleurstellingen heen helpt.»

HUMO Mooi oud worden heb je altijd geambieerd: helpt Zuid-Afrika?
Wauters: «Zuid-Afrika helpt gelukkig een beetje. We doen hier een bonus op, ademen geestelijk zuurstof in, om dan terug te keren in de wat technischer wereld. Bornem blijft dicht bij Brussel: je blijft er betrokken bij alles wat er gebeurt, al die mensen die over elkaars voeten rijden en over elkaars benen struikelen.

Jan Mulder was onlangs in Kaapstad voor een tv-reeks over het WK. Hij vond het nachtleven zo fantastisch, de mooiste vrouwen zag hij daar. Maar hij mag ze hebben, de meisjes met de rieten rokjes; laat mij hier maar wat zitten en denken. We komen hier met de zwaluwen, zitten op de draad; we kijken en kijken en denken het onze. Mijn jongste zoon zei het onlangs nog: 'Dat kan hij het best: kijken en beschouwen.' De beschouwer beschouwt. Ontbijtje klaarmaken, de krant gaan halen, luisteren naar het radionieuws, prachtige boeken lezen overdag, genieten van het stilleven van de bergen. Ik ben een draadzitter.

Het bestaan wordt hier tijdloos, en daar ben ik aan toe. Zoals je je in het water gewichtloos kan voelen, niet altijd die Jan Wauters meeslepen, die man met al zijn meningen en gedachten.»

HUMO Het is heerlijk zo na je vijftigste, zei de grote Zuid-Afrikaanse komiek Pieter-Dirk Uys me gisteren: 'Nothing to prove anymore, just improve.'
Wauters: «Dat is de theorie. Maar gek genoeg leer je nooit af jezelf te bewijzen. Altijd blijven er dingen borrelen en komen. Soms pakt alles toch weer boven je samen, zoals er op een dag een onweershemel kan hangen en je je bezorgd afvraagt: 't gaat vandaag toch niet regenen, zeker?

Maar ik begin los te laten, en dat is in Zuid-Afrika makkelijker dan thuis. Daarom wil ik hier in de winter ook niet komen zitten, als dat prachtige licht kwijnt en verdwijnt en het hier wat mistig en naargeestig wordt, want dan krijg ik hier hetzelfde deksel op mijn kop als in België, denk ik, en ga ik toch weer naar binnen gekeerd leven.

Ik moet me openstellen, als een bloem, voor het licht. Als je de zon hier ziet opkomen boven die hottentotse bergen ginder, of alle schakeringen ziet in de vooravond - een soort lilaroze, dat vervolgens iets dieper kleurt, tot paars, tot grijs. Als je die geuren opsnuift van alles wat hier staat te bloeien zonder dat je er weet van hebt. Of als, zoals gisteren, de volle maan boven de bergen rijst, dan kán je niet gaan slapen. Dan zit ik hier met een glas wijn. Vaak is het ook een fles wijn - een bottel, zeggen ze hier zo mooi. Maar een bottel is te veel.»

***

Het integrale laatste Humo-interview met Jan Wauters (23 maart 2010):

'Kom! Kom! Wees niet te bang. Doe geen roekeloze dingen, loop niet zomaar met chique camera's door de wijken, hang 's avonds niet op onbewaakte plaatsen rond. Gedraag je een beetje. Doe niet hautain tegen de zwarte politieagent. Maar kom! Laat zien dat niet alle blanken racisten zijn, en dat het leven hier in Zuid-Afrika ook goed kan zijn. Heb er oog voor dat ze ongelooflijk hun best hebben gedaan om de wereldbeker te doen slagen. Geef ze een opstoot, zoals ze 't hier in het Afrikaans noemen. Doe het!'

Ik heb Jan Wauters gevraagd wat hij de twijfelaars onder de voetbalsupporters aanraadt: naar het Wereldkampioenschap Voetbal of niet? Moeten ze zoals zovele Nederlanders, Britten, Duitsers Zuid-Afrika maar mijden wegens te gevaarlijk, of toch nog gauw een ticket boeken? Hij maakt brede gebaren bij zijn antwoord, terwijl hij toch al helemaal in het zweet zit, na een urenlange associatieve schaatspartij door de wijde wereld van de sport: 'Kom! Kom!' Want hij wil absoluut dat het lukt, dat WK 2010, het is te belangrijk voor zijn tweede thuisland.

We zitten in de mooiste kamer van zijn Zuid-Afrikaanse buiten, tien jaar geleden gekocht met het 'klompje geld' dat hij gespaard had. Ik heb het makkelijk gevonden. Zijn routebeschrijving aan de telefoon was uiterst correct - 'Dan naar links als je rechts een crèmekleurige kerk met een torenspits ziet...' - en zijn nog altijd unieke stem had me meteen met een intens heimwee vervuld naar zijn kleurenradio van weleer.

We zitten binnen omdat het buiten te warm is, tegen de veertig graden; goed weer voor de appelboeren, zeggen ze hier. Elk jaar ruilt Wauters onze winter - hij woont in Bornem - voor de zomer van Paarl, een stadje in een vallei tussen de Kaapse bergen. Hij is zeventig nu, het grootste nog levende monument uit onze sportjournalistiek, en eindelijk uitgepraat, zegt hij. Hij mijdt interviews. Maar ik heb een voet tussen de deur gekregen (prachtige deur, victoriaanse villa) omdat de aanleiding te mooi was: vooruitlopen op dat WK in zijn nieuwe achtertuin.

HUMO Om te beginnen: blijf je hier dit jaar ook overwinteren om naar de wedstrijden te kijken?
Jan Wauters: «Ik ga niet rondtrekken naar al die stadions, ik heb ook geen accreditatie. Als de Belgen erbij waren geweest, waren er waarschijnlijk meer aanbiedingen gekomen. Misschien schrijf ik een column, dat weet ik nog niet.»

HUMO In de pers wisselen optimistische en pessimistische vooruitblikken elkaar af.
Wauters: «Ik ben er niet helemaal gerust in. Gematigd pessimistisch, zeg maar. Maar dit WK mág gewoon niet uit de hand lopen: het zou een ramp zijn voor het Afrikaanse voetbal - meer nog: voor Afrika. Het is voor de Afrikanen de gelegenheid om zichzelf te bevestigen. Ze willen erkenning van de buitenwacht, van Europa. En ze zijn niet zeker van zichzelf, en terecht: er is hier al zoveel verkeerd gelopen.

Maar het kan wel in orde komen, omdat ze hulp hebben gekregen hebben en gepusht werden door de FIFA. Want zelf vooruitplannen, dat kunnen ze niet. Er zijn stadions gebouwd met Duitse ingenieurs en constructeurs, want het WK 2006 in Duitsland is hier hét voorbeeld. 't Is moeizaam gegaan - veel stakingen, veel protesten - maar ze zijn klaar en er zijn juweeltjes bij. Misschien worden sommige stadions wel witte olifanten; ik betwijfel of ze achteraf allemaal te exploiteren vallen. En je kan vragen stellen bij hun ligging: dat van Kaapstad ligt bijvoorbeeld bij Greenpoint, midden in de witte boord van de stad, ver van de zwarte wijken.»

HUMO Terwijl voetbal in Zuid-Afrika een zwarte sport blijft?
Wauters: «Een boefjessport, zeggen sommigen zelfs. Voetbal is iets van de laagste lagen, het staat voor samenhorigheid in de armoede. In townships als Khayelitsha en Athlone zie je de zwartjes achter een voddenbal aan lopen, en zoals wij vroeger leggen ze hun jassen om een goal te hebben.

In de steden heb je een paar grote clubs, maar landelijk is het toch vooral op het patattenveld voetballen. Mensen hebben geen geld om de competitie te volgen, de stadions zijn voor driekwart leeg. Zonder de sponsors voor de tv-uitzendingen bestaat het voetbal hier eigenlijk niet, wat in België inmiddels ook min of meer het geval is.

Ik merk dat het WK hier niet lééft. In Paarl, toch een stadje van zo'n 120.000 inwoners, is er geen voetbalstadion. Wat je wél hebt is rugby, cricket, golf. Paarl heeft een meerderheid van bruine mensen, en die sluiten zich een beetje aan bij de zwarte soccer-cultuur, maar vooral bij de witte rugbycultuur. Rugby is een soort eredienst: als je die sport volgt, hoor je erbij. En dat in een tijd dat je minder en minder bij een kerk hoort - er zijn hier achtenveertig kerkgemeenschappen, vooral protestantse.»

Ons heb demokrasie

HUMO Toen de voornamelijk blanke Springboks in 1995 thuis het WK Rugby wonnen, wist president Mandela daar een groots Zuid-Afrika-moment van te maken, een hoogmis voor zijn Rainbow-idee. Hoopt men terecht dat het WK Voetbal zwart en blank weer kan verenigen?
Wauters: «Dat was een historisch moment, Mandela die het truitje van de Springboks aantrok. Een aantal witten zijn daardoor achter hem gaan staan, en sindsdien zijn ook een aantal bruinen en zwarten rugby gaan spelen. Maar of het voetbal hen nu ook allemaal gaat verenigen? De witten zullen een zwarte sport moeten omarmen, en zij zullen die stap moeilijker zetten.

Kijk maar eens rond: waar wonen wij? Een witte wijk. Als er zich een paar bruine mensen vertoont, wordt er meteen over gepraat. Onze buurvrouw weet inmiddels dat wij met die mensen geen problemen hebben, 'maar voor ons is het toch moeilijk,' zegt ze. De scheiding tussen wit en zwart blijft enorm groot. Tom Lanoye zal daar vanuit zijn prachtige wijk in Kaapstad een andere kijk op hebben, maar hier in Paarl, een tussenstation tussen de stedelijke wereld en het platteland, zie ik dat het gesloten werelden blijven, koppen tegen elkaar.

Hier wat hoger op de berg, waar de echt rijke mensen wonen, is er recent op drie plaatsen ingebroken: de paniek die dat veroorzaakt! De politie komt extra rondrijden, een privébewakingsfirma toert rond met autootjes, maar nu proberen ze ook nog een burenwacht op te richten - de Rottweilerwacht heet hij. Ik doe niet mee!

Ik zie nog veel apartheid in Zuid-Afrika. Kom je hier in een restaurant, dan zijn het zwarten die in de bloedhete keuken staan, de bruinen die opdienen, en wie zit er te eten? Wij! Er is nog veel arrogantie aan de kant van de witten, en nu ook een soort revanchisme aan de kant van de zwarten. Er is veel onterecht verworven rijkdom. En er is te veel misdaad: die heb je overal, maar hier is ze gewelddadig. Hier niet ver vandaan: de vrouw van een witte prof komt onverwacht thuis, betrapt een inbreker die een zwembroekje van de draad heeft gestolen. Hij raakt in paniek, pakt zijn schroevendraaier en steekt haar dood...

De nieuwe politiechef zegt nu: 'Als we schieten, is het om ze te doden!' Een verschrikkelijke uitspraak. Politieagenten krijgen militaire graden. Waar gebeurt zoiets nog, zo'n versmelting van politie en leger? Alleen in dictaturen.

Er is gebrek aan opleiding. Men probeert er iets aan te doen, het lukt maar niet. Voor de miljoenen zwarten is er betrekkelijk weinig veranderd: ze moeten nog van de hand in de tand leven, terwijl hun nieuwe zwarte leiders in luxewagens rondrijden en geld verbrassen. 'Ons heb nou demokrasie,' hoor je veel. En ik voeg eraan toe, om het allemaal wat te relativeren: 'Ons heb nou demokrasie en 'n selfoon!' Want een mobieltje, dat hebben ze allemaal.

Ik zag onlangs Max du Preez, een controversieel journalist, vroeger heel erg tegen het witte regime, nu -terecht - tegen dat van president Zuma. 'Aan ons mankeert niks,' zegt hij, 'het is de regering.' Dat geloof ik niet: aan ons mankeert van alles, aan de witten en de zwarten. De kloof tussen elite en onderklasse is nergens zo diep. Kan dat allemaal samenkomen tot één natie die het voetbal omarmt? Niet in één Afrikaans land is dat het geval. Ook als dit WK zonder veel wanklanken verloopt, is dat daarom nog niet hét moment van het Afrikaanse voetbal. Het is nog tien, twintig jaar te vroeg.»

• Het laatste grote interview met Jan Wauters uit 2008 (enkele quotes)
• Humo-dichter Sylvie Marie over Jan Wauters na het incident bij \'Phara\'