In memoriam: R.E.M. (1980-2011)

In Europa was punk onzacht op zijn grenzen gebotst, de new wave leed al snel aan bloedarmoede, en alsof dat nog niet genoeg was, werden we om de oren geslagen met new romantics à la - help! - Spandau Ballet. Over de grote plas was het zo mogelijk nog erger: REO Speedwagon, Pat Benatar of Olivia Newton-John, iemand?

"Als door de hemel gezonden"

Op dat braakland kwam het als door de hemel gezonden jonge kwartet uit Athens, Georgia tot bloei. Zanger Michael Stipe, gitarist Peter Buck, bassist Mike Mills en drummer Bill Berry creëerden een symbiose van een kwarteeuw rockmuziek, waarin zowel de Amerikaanse punk van Patti Smith en Television als de folkrock van The Byrds hoorbaar was, terwijl de Elysische harmonieën tussen Stipe en Mills ongegeneerd naar het prachtigste van The Beach Boys verwezen.

Copycats hadden het niet verder geschopt dan een bleek afkooksel van de originelen, maar de chemie tussen de vier pijlers van het kwartet resulteerde in magie: herkenbaar en toch uniek.

Vanaf het allereerste albumette - het onterecht vergeten 'Chronic Town', met daarop één van hun allerbeste songs, 'Carnival of Sorts (Box Cars)' - tot het dit voorjaar verschenen 'Collapse Into Now': R.E.M. heeft altijd sierlijk gependeld tussen nijdige gitaarrock (Buck die zijn Rickenbacker kastijdde: de essentie van rock-'n-roll valt wel degelijk te benoemen) en introspectieve weemoed, zonder dat het een pijnlijke spagaat leek.

Met als gids Michael Stipe, die van een verlegen prevelaar uitgroeide tot een charismatische frontman. Parallel met die transformatie sloop R.E.M. op kousenvoeten naar het mondiale succes. Tijdens de jaren tachtig werkten ze zich de pleuris: weinig artiesten tourden zo intensief. Van '83 tot '88 bevielen ze bovendien jaarlijks van een nieuwe, de tijdgeest definiërende elpee (zo heette dat toen nog!).

Begin jaren negentig bereikte R.E.M. dankzij 'Out of Time' en 'Automatic for the People' wat voor een verpletterende meerderheid een eeuwige illusie blijft: gekoesterd worden als één van de belangrijkste bands van het moment én miljoenen platen verkopen. Het leverde hun in '96 het op dat moment vetste platencontract aller tijden op, ter waarde van naar schatting tachtig miljoen dollar.

Het opzienbarende is dat R.E.M. altijd zijn zin gedaan heeft. Onbeschroomd traden ze ongeschreven regels met de voeten - zo weigerden ze na de twee net vermelde hitplaten op tournee te gaan. Ze overleefden zelfs de ultieme nachtmerrie: in '97 wierp Berry de handdoek in de ring, twee jaar nadat hij tijdens een concert in Lausanne een hersenbloeding gekregen had.

'If it doesn't destroy you, it will make you stronger,' besloten de overgebleven drie, en ze gooiden het over een andere boeg. Op 'Up' (1998) combineerden ze hun snijdende rock en gedempte melancholie met elektronica, wat Radiohead later tot 'Kid A' zou inspireren.

Er volgde alsnog een T-slag, waarop de noughties lang het slapste decennium voor R.E.M. dreigden te worden - qua platen toch, want live stonden ze nog altijd als een huis. Tijdens de opnames van 'Around the Sun' (2004) communiceerden de drie amper nog. 'We konden elkaars bloed drinken,' vertelde Buck ons daar later over.

Maar met het superbe 'Accelerate' leken ze drie jaar geleden toch hun tweede adem te hebben gevonden. Leken, want met een zakelijk 'R.E.M. call it a day' kondigde de groep woensdag op haar site verrassend het einde aan. Niet omdat Buck, Mills en Stipe het oneens waren over de te volgen koers of elkaars zweet niet meer wilden ruiken.

Wel omdat ze, terwijl ze een nieuwe compilatie zaten samen te stellen (in november in de winkel), tot het besef waren gekomen dat hun verhaal verteld was. Typisch R.E.M.: zelfs als ze er het bijltje bij neerleggen, doen ze het op zo'n manier dat je er niet kwaad om kan worden, alleen een beetje droef. Zwanenzang 'Collapse Into Now' was sterk, maar nogal wat van de beste songs leken een doorslagje van ouder, nóg beter werk. Het siert hen dat ze dat zelf ook beseften.

Van hun vijftien langspelers zijn er minstens vijf onverwoestbare classics. Volgens onze door honderden uren luisteren gevoede mening: het verschroeiende kwartet 'Fables of the Reconstruction', 'Lifes Rich Pageant' 'Document' en 'Green', waarmee R.E.M. een onuitwisbare stempel drukte op de eighties, en 'Automatic for the People'. Vijf platen planeren daar net onder: 'Murmur', 'Out of Time', 'New Adventures in Hi-Fi', 'Up' en 'Accelerate'.

Drie zijn nog altijd meer dan zomaar oké: 'Reckoning', 'Monster', 'Collapse into Now'. Alleen 'Reveal' en 'Around the Sun' zijn stinkerds. Noem mij één andere band die het zo lang in zo goed als ongewijzigde bezetting uitgehouden heeft én zo'n erelijst kan voorleggen. Zeker als je weet dat op ook beide flops nog altijd songs prijken waarvoor veel andere artiesten zonder aarzelen hun ouders zouden verkopen.

R.E.M. heeft het wiel niet uitgevonden, hebben we ooit ergens gelezen. Klopt, maar ze hadden wel de sierlijkste velgen.