In memoriam: Harry Dean Stanton, de man die van een bijrol een hoofdrol kon maken

, door (es)

1200

Nu Harry Dean Stanton dood is, kunnen we pas écht met zekerheid stellen dat er in dit leven geen zekerheden meer zijn. Tot voor kort (tot vorige zaterdagavond meer bepaald, toen een zwarte raaf op onze schouder landde en ons vertelde dat hij op 91-jarige leeftijd was overleden) gingen wij er immers van uit dat Stanton het eeuwige leven was beschoren.

Van zodra wij oud genoeg waren om naar de cinema te gaan (eerst aan de fijnbesnaarde hand van ons poatjen, maar al snel aan de grote, machtige handen van Steven Spielberg, Stanley Kubrick, David Lynch...), zagen wij Stanton ieder jaar wel één of twee keer in een film opduiken. Hij trof ons in ‘Repo Man’, raakte ons in ‘Pretty in Pink’, greep ons bij de mouw in ‘Wild at Heart’. En nog niet zolang geleden ontmoetten we hem opnieuw in ‘Seven Psychopaths’ en ‘This Must Be the Place’. Harry Dean Stanton is er altijd geweest, en zou er altijd zijn, zo simpel was dat. Dat was natuurlijk buiten de Knekelman gerekend, die ellendeling.

In Hollywood genoot Stanton géén hoge rang op de A-list. Net als Donald Pleasence en Ernest Borgnine – beiden reeds overleden - behoorde hij tot de aparte slag van ‘eeuwige bijrolacteurs’: bekende koppen, waar niemand ooit echt een naam op kon plakken. Huurlingen, die zich tevreden dienden te stellen met de elfde of de twaalfde plaats in de cast list. Betrouwbare lakeien, die in de wereld van de cinema een nomadenbestaan leidden, van B-film naar blockbuster naar arthousefilm. En die altijd, zelfs al zaten ze in de grootste prul, gedegen vertolkingen neerzetten.

Stanton had talent, maar ontbeerde de looks van een leading man. Zijn gekuilde tronie was als een braakliggend stuk grond dat door één van de goden vanop de Olympus achteloos naar beneden was gegooid en zich had vastgehecht op zijn jukspieren. Maar achter die verweerde smoel van hem kon je de klasse zien gloeien – als een zon die schuilging achter ruwe bergtoppen. Eén van de redenen waarom we zoveel houden van ‘Escape from New York’, de futuristische gevangenisthriller van John Carpenter, is dat het bij ons weten de enige film is waarin je de Grote Drie samen aan het werk kunt zien: Pleasance als de lafhartige president die door Snake Plissken dient te worden gered uit de klauwen van The Duke, Borgnine als de sympathieke Cabbie, en Stanton als Brain, de goochemerd die Snake veilig doorheen het mijnenveld loodst.

Stanton zit ook in onze lievelingsscène uit ‘Alien’: machinist Brett die, in een tafereel waarin horror en poëzie samenvloeien, op zijn eentje door de reusachtige catacomben van de Nostromo dwaalt (‘Kitty, kitty, kitty!’) en het condenswater uit de koeltorens op zijn pet laat druppelen – ‘Toktoktoktoktoktok!’ Maar hoe kort zijn screen time ook telkens weer was, Stanton slaagde er altijd opnieuw in om van zijn personages volwaardige karakters te maken; om de schaarse ruimte die hem was toegemeten op te vullen met een diepe, nooit aflatende melancholie; met een grote onderhuidse droefheid; en met de geur van nicotine (hij was een verstokt roker).

De grote Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert vernoemde de ‘Stanton Walsh-regel’ naar hem: geen enkele film met Harry Dean Stanton of M. Emmett Walsh in een bijrol, kan ooit écht slecht zijn. De nagel op de verweerde kop!

Het was Wim Wenders die Stanton in 1984 – hij was toen al 58 – op aanraden van de ook al overleden Sam Shepard eindelijk schonk waar hij al die jaren al recht op had: een magnifieke, onvergetelijke hoofdrol. In de beginscène van ‘Paris, Texas’ komt Stanton op zijn eentje uit de woestijn tevoorschijn, om er op het eind weer in te verdwijnen. Proef de symboliek: heel even mocht Stanton het voorgeborchte van de bijrollen verlaten, om er in die laatste scène, nadat hij twee uur lang aan de hele wereld had laten zien dat er een fantastische acteur in hem schuilging, weer in te stappen.

Ook na die korte opflakkering van roem in 1984 zou Stanton niet doorbreken – tenzij in onze eigen ziel. Maar ook al laat zijn filmografie zich lezen als één lange aaneenrijging van bijrollen, en ook al heeft hij nooit een Oscarnominatie gekregen, in Amerika genoot Stanton een welhaast iconische status. Zijn harde jeugd in Kentucky als kind van twee godsdienstfanaten, zijn verleden als scheepskok tijdens de Tweede Wereldoorlog, zijn innige vriendschappen met Jack Nicholson, David Crosby en Kris Kristofferson, zijn rollen in cultklassiekers als ‘Two-Lane Blacktop’ en ‘Pat Garrett & Billy the Kid’: het droeg allemaal bij tot de mythevorming.

Als wij later, wanneer wij bij het haardvuur terugblikken op onze wedervaren als filmjournalist, van één ding veel spijt zullen hebben, dan zal het niet zijn dat we nooit Stanley Kubrick of Groucho Marx hebben kunnen interviewen, maar dat we nooit tot bij Harry Dean Stanton zijn geraakt. Wat zouden we hem graag eens in het echt hebben gezien! In Dan Tana’s Bar in West Hollywood bijvoorbeeld, waar je hem iedere avond aan de toog achter een glas whisky kon vinden, waar hij de mensen die hem meenden te herkennen wijsmaakte dat hij een oude astronaut was, en waar hij zijn drinkebroers vertelde dat hij niet maalde om de dood, omdat het leven al bij al toch niet zoveel voorstelde.

Wat nu volgt is natuurlijk niets meer dan een persoonlijke beschouwing, maar het heengaan van Stanton treft ons dieper dan het overlijden van Philip Seymour Hoffman. Voor de vertolkingen van Hoffman koesterden wij een grote bewondering, zeker en vast, maar Stanton was voor ons veel méér dan een geliefd acteur: hij was een compagnon de route die al van kinds af aan onze zijde meestapte - wij in de echte wereld, hij vlak naast ons in de parallelle realiteit van de cinema. Dat hij er nu niet meer is, voelt op de één of de andere manier heel erg fout aan; it just doesn’t compute. Ja, Harry Dean Stanton is in Hollywood altijd een bijrolacteur gebleven, maar in ons eigen leven speelde hij één van de mooiste hoofdrollen.

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven