Rundskop genomineerd voor een Oscar

(Verschenen in Humo 3679 op 8 maart 2011)

Herlees de filmbespreking »

De debuutfilm van regisseur Michaël R. Roskam (38) – een snijdende combinatie van een oer-Vlaamse gangsterfilm en het persoonlijke drama van hoofdfiguur Jacky – is alles wat een film moet zijn: een klap in je gezicht, een aanslag op je traanbuizen, je hart en… ‘Vooral de bijnier,’ vult Roskam aan.

En dát is het natuurlijk, dat is waarom je je zo onherroepelijk aan het verhaal moet overgeven: omdat de adrenaline van het scherm spat, en omdat je samen met Jacky wordt opgefokt en meegesleurd naar de noodlottige apotheose.

Matthias Schoenaerts is al genoeg bejubeld: je zou bijna vergeten dat er vóór de held de film was, het verhaal waar Michaël R. Roskam vijf jaar met hart en ziel – en bijnier – aan heeft gewerkt.

HUMO Al is het natuurlijk waar dat Matthias Schoenaerts nog nooit zo goed is geweest.

Michaël R. Roskam «Misschien omdat hij nog nooit een rol had gespeeld waarbij er ook bij hem zoveel adrenaline vrijkwam. Omdat hij iets deed waarbij de onrust behalve mentaal ook fysiek was.

»De verhalen van Ernest Hemingway gaan altijd over mannen in zulke situaties. Priesters, soldaten, wielrenners, Jezus… Ken je dat niet, dat je iets doet omdat je vindt dat je het moet doen, dat het allemaal uit jou moet komen en dat je dus helemaal alleen staat, en dat daardoor de spanning zo hoog oploopt dat je wilt roepen en kloppen en slaan?

»Dat is die bijnier die adrenaline door je lichaam pompt. De bijnier: dé garantie voor oorlogen. Pas als dat ene orgaan evolutionair uit ons systeem verdwijnt, maakt de wereldvrede een kans. Het is ongelofelijk wat klieren en hormonen met een mens kunnen doen.»

HUMO Ons gedrag wordt veel meer biologisch gestuurd dan we willen toegeven, bedoel je.

Roskam «Dat denk ik, ja. En die strijd tussen geest en lichaam houdt me bezig. Ik heb graag controle, maar als de biologie het van je overneemt, ben je die kwijt.»

HUMO Ik ken je uit de tijd dat je diep in het Brusselse nachtleven zat. Daar placht men de controle nogal eens te verliezen.

Roskam «Ja, daar liep nogal wat stuurloos volk rond. Ik weet dat sommige mensen in die tijd van mij dachten: ‘Die gaat hier over twaalf jaar nog aan de toog hangen en zeggen dat zijn grote werk eraan komt.’ De meeste mensen die dat toen zeiden, zitten daar nu zelf nog (lacht).»

HUMO Je was toen een roman aan het schrijven.

Roskam «Die is zelfs af geraakt, maar hij was gewoon niet goed genoeg om mee naar een uitgever te stappen. Ik kreeg niet getemd wat ik allemaal wou vertellen. De opzet was hyperambitieus, het ging van Rabelais-achtige uitspattingen tot de meest intieme bekentenissen – van de wereld haten tot ze verheerlijken, van minderwaardigheidscomplex tot grootheidswaan.

»Het goeie is dat ik in dat boek zoveel autobiografische klets ben kwijtgeraakt dat ik later, in mijn films, niet meer in die val ben getrapt.»

HUMO Jacky uit ‘Rundskop’ is als kind een frêle en fijnzinnig jongetje, dat niet echt op zijn plaats is in de keiharde boerenwereld.

Roskam «Dat gaat ergens wel terug naar mezelf. Het is natuurlijk een beetje een cliché – de schrijver, de verbale mens die als kind fysiek niet op kon tegen de rest – maar ook ik was de kleinste van de klas. Voetballen ging niet echt, want alle gasten van mijn leeftijd waren al mannen: ik moest maar tegen ze oplopen en ik was al uitgeteld.

»Ik ben dan maar gaan tennissen, maar daar ben ik na een tijdje ook mee gestopt. Ik kan niet goed tegen competitie. Ik haatte het als ik niet kon winnen, ik werd dan vreselijk kwaad. In het tennissen zelf was ik zeker geen nul, maar ik had het gevoel: hier kan ik niet in schitteren, dus fuck it!»

HUMO Waar komt dat vandaan, die drang? Is je vader zo?

Roskam «Niet echt, nee. Mijn vader restaureert schilderijen – waar hij trouwens wel heel knap in is. Maar ik heb op een college gezeten waar schitteren naast God zwaar werd gepromoot. Het belang van uitblinken werd er bijna ingehámerd. En thuis wilden ze toch ook wel graag dat ik het goed deed.»

HUMO Voor je kon uitblinken, heb je een lange weg afgelegd. Je wilde eerst striptekenaar worden, je hebt op Sint-Lukas schilderkunst gedaan, je hebt dat boek geschreven…

Roskam «De kern was altijd: verhalen vertellen over hoe mensen functioneren en wat mensen bezighoudt.

»Het is begonnen bij Johan, van stripwinkel De Galliër in Sint-Truiden. Daar gaf ik mijn eerste geld uit. Op den duur zei Johan: ‘Wil je eens iets anders lezen dan De Blauwbloezen?’ Hij heeft me toen Corto Maltese van Hugo Pratt gegeven, en mijn eerste Crumb.

»En via hem heb ik Tardi leren kennen, die de tekeningen maakte bij Célines ‘Reis naar het einde van de nacht’. Dat boek was een openbaring. Het verwoordde geniaal de machteloosheid die mij zo bezighield, het gevoel: gekloot ben je altijd (lacht).

»Céline schreef met een macaber soort humor – anders dan Boon, die in het begin nog met enige liefde voor de mens schreef. Céline haat onze soort, maar dan uit liefde, omdat hij de mens zo graag iets béters had toegewenst. Dat te moeten lezen was een klap, maar tegelijk ook heel bevrijdend.

»Als kind delf je vaak het onderspit, zeker op een college. Zelfs al ben je een discussie aan het winnen, zelfs al haal je bijna je gelijk, dan nog zit je in een machtsstructuur waarin jij dingen móét aannemen. Dan sta je daar: je weet hoe het zit, maar toch moet je de duimen leggen.

»Ik ben een paar keer blijven zitten, gewoon omdat ik me weigerde te schikken, niet klakkeloos dingen wilde aannemen van mensen die het duidelijk allemaal niet wisten en die vooral een probleem met zichzelf hadden.

»Je kent dat verhaal van de schorpioen die aan de kikker vraagt hem de rivier over te zetten? Eerst wil de kikker niet: ‘Dan prik je me natuurlijk dood.’ ‘Natuurlijk niet,’ antwoordt de schorpioen: ‘Dan ga ik er zelf ook aan, want ik kan niet zwemmen.’ ‘Oké dan,’ zegt de kikker, maar halverwege prikt de schorpioen de kikker toch. ‘Waarom doe je dat nu?’ vraagt de kikker nog voor hij sterft. En dan zegt de schorpioen: ‘Because it’s in my nature.’

»Daar gaat ‘Rundskop’ over: over de twee soorten onmacht die op een mens inwerken. De kikker is machteloos omdat hij is overgeleverd aan krachten van buitenaf; de schorpioen is machteloos omdat hij niet in staat is de krachten van binnenin te beheersen. Céline heeft gelijk: er is geen ontsnappen aan (lacht).»

Bekijk de trailer