Bas Heijne - Moeten wij van elkaar houden?

En in 'Onredelijkheid' (2007) analyseerde Heijne het onverwachte neveneffect van toegenomen immigratie en globalisering: de verrijzenis van het verlangen naar identiteit. 'Moeten wij van elkaar houden?' (De Bezige Bij) pikt de draad op bij die heftige opstoot van de fascinatie voor eigenheid en van de zwarte ommekant ervan: onverdraagzaamheid.

Waar de toekomst wordt gevreesd, bloeit de nostalgie en het streven naar behoud en restauratie. De motor en de ongrijpbare kern van het welig tierende nationalisme is de verstoorde verhouding tussen individu en samenleving, tussen belevingswereld en wereld. Die wordt meesterlijk uitgebuit door populistische politici, profiterend van de warrige tijdgeest.

De messcherpe analyse van dat fenomeen is de kern van dit essay. Voor Heijne zit het probleem 'm minder in de politieke uitzinnigheden, brutale uitspraken en hyperbolische verontwaardiging zelve als wel in de onmachtige reacties en replieken op die populistische powerplay.

Gebrek aan inzicht, begrip en empathie van links vloeit over in amechtige woede en die wekt natuurlijk nog meer haat op van nieuwrechts, zodat de verhoudingen spiraalgewijs steeds verder verzieken.

Bas Heijne is een immer genietbaar essayist, ook weer in 'Moeten wij van elkaar houden?'. In de eerste plaats charmeert zijn durf: zo doet hij zijn voordeel met zijn opvallend ruimhartige begrip voor het populisme, waar al te vaak achteloos wegwuiven met opgetrokken neus de rigueur is.

Verder staat hij garant voor een helder betoog in heerlijk verzorgd Nederlands, en put hij wendbaar uit zijn grote belezenheid. Tot slot diept hij zijn exposé slim uit met verrassende parallellen en vergelijkingen - typisch zijn de scènes uit zijn jeugd aan het begin en het eind die zijn betoog aanminnig omarmen. En toch blijft de lezer van 'Moeten wij van elkaar houden?' op zijn honger.

Want net als 'Onredelijkheid', mangelt het dit essay aan het slot: als uitweg uit de patstelling stelt Heijne voor om 'de verlichting als een levenshouding op te vatten in plaats van als een geloofsleer'. Dat is me toch een al te naïeve, zeperige, vage oplossing, zeker als ze afgemeten wordt aan de scherpzinnigheid waarmee Heijne voordien het probleem schetste en ontleedde.

Een jammerlijke recidive.

• Bas Heijne op Twitter