Philip Roth - Nemesis

Drieëntwintig is Bucky Cantor aan het begin van een drama dat voornamelijk de woelige zomer van 1944 beslaat. Door zijn bijziendheid blijft hij noodgedwongen thuis terwijl alle jonge krachten aan het front verwacht worden. Hij heeft er de smoor in, ook al is er in zijn thuisstad Newark, New Jersey, en in het bijzonder in het Joodse stadsdeel Weequahic, waar hij als gymleraar en speelplaatsleider werkt, evenmin een gebrek aan oorlogstaferelen. Een genadeloze polio-epidemie houdt er lelijk huis en de onder zijn hoede geplaatste jongeren vallen als vliegen.

Roth schetst die tragedie nu eens met een zinderend gevoel voor suspense, dan weer in (bedoeld) sloffend mineur. Af en toe herinnert 'Nemesis' aan Spike Lees 'Summer of Sam': in trillende hitte gevangen suburbs, bevolkt door figuren wier branie steeds meer tot radeloosheid versmelt, terwijl ze belaagd worden door een onzichtbare killer.

Een blinde paniek maakt zich meester van de bewoners van Weequahic, en in het wilde weg beginnen ze op zondebokken te jagen. Op Horace bijvoorbeeld, een late dertiger wiens intellectuele rijkdom nooit die van een zesjarige heeft overschreden, die zichzelf onderschijt alsof het niets is, en die daarna graag iedereen de hand mag schudden.

En op de Italo-Amerikaanse nozems die, fluimend en snerend, op plaatsen rondhangen waar ze niets te zoeken hebben. Of anders wel op de hotdogs van de plaatselijke snackbar: dat de gezondheidsdienst zich dáár eens over buigt! Cantor verwerkt het allemaal door zijn geloof aan te lengen tot een waterachtig papje rest, waarin alleen nog het vermoeden van een almachtige godheid drijft. Een godje, als u wil.

Net als je denkt te weten waar Roth naartoe wil, gooit hij het roer om: in een zwak moment laat Cantor zich door zijn kersverse verloofde Marcia overhalen het hellegat in te ruilen voor een door niets dan gezonde mensen bevolkt vakantiekamp in Pennsylvania.

De noodlottige gebeurtenissen die daarop volgen doen hem besluiten dat hijzélf de sluipmoordenaar is, de onbewuste verspreider van het poliovirus. Het breekt hem, en Roth weet als geen ander hoe hij die zo'n homp menselijke ellende moet neerzetten: 'In geslachtelijk opzicht beschouwde Bucky zich voornamelijk als een lege patroonhuls, een vernederend zelfbeeld voor een jongen die volwassen was geworden in een tijdperk van nationaal lijden en strijden, toen mannen de onversaagde verdedigers van hun volk en hun vaderland hoorden te zijn.'

Occasioneel hapert zijn anders zo vloeiende stijl, en hier en daar kan maar beter wat rek zitten op je suspension of disbelief. Maar de manier waarop Roth de lezer diets maakt wat er kan gebeuren als je de zinloosheid van het bestaan weigert te aanvaarden, blijft natrillen. Het ongrijpbare Kwaad, morele tweesprongen, de gesaboteerde liefde: het zijn thema's waar de schrijver al een halve eeuw lang zijn pen aan scherpt.

En in Bucky Cantor ('Heeft God dan geen geweten?') hoor je de echo's van Roths bekendste alter ego Nathan Zuckerman af en toe luid weerklinken. Het eist precisie om dan toch nog te verontrusten en verrassen, maar hij slaagt erin. It's better to burn out than to fade away, maar voorlopig acht Roth geen van beide opties het overwegen waard.

• De Bezige Bij