Jonathan Franzen - Vrijheid

Verknipte tijden. Geen hond die nog leest, maar Time pleurt wel een schrijvershoofd op z'n cover. Want Jonathan Franzen, zo luidt het telkens weer afgespeelde riedeltje, is de zwaluw die zich geen hol aantrekt van welke lente dan ook. Hij is de stuurman van The Great American Novel in een tijd waarin breedgeschakeerde epiek tot steunkousen veroordeeld is. Hij duwt grote verhalen voor zich uit, terwijl de soundbite alle verkiezingen wint.

Verknipte tijden. Want de hype-, buzz- en pitchmachines hebben gelijk. Er is geen ontkomen aan. Hoe hartstochtelijk je ook gaat vitten op de niet lekker zittende details - de sporadische te drammerige uitweiding, het dubieuze evenwichtsspelletje tussen ironie en mededogen met zijn personages - de conclusie mag er maar één zijn: Franzen overtreft zichzelf in 'Vrijheid' (Prometheus), een halve vuist dik, en goed om dagen bij wakker te blijven. Franzen is De Stem.

Net als in 'De correcties', die andere geniale homp papier, is de schrijver de man die het craquelé van Het Huwelijk, Het Gezin en De Familie opmeet. Franzen zet je op een ingenieuze manier in de slipstream van een familie - door in de proloog de buren van het gezin Berglund de microfoon te geven. Dat levert kattige verhaaltjes op, de oppervlakkige inleiding tot het leven van een familie - burengerucht, quoi. Daarna slaat hij toe met de mokerhamer: in bijna zeshonderd dichtbedrukte pagina's komt de grote geschiedenis van dat wankele gezinnetje naar boven, vanuit het standpunt van de verschillende protagonisten.

Hij neemt het huwelijk van Walter en Patty Berglund in het vizier, een precieuze evenwichtsoefening op een bibberende dunne koord. Walter is de braverik, min- en zorgzaam, en behept met een rechtvaardigheidsgevoel dat maar niet wil samenvloeien met de cynische tijd waarin hij leeft. Een rechtvaardigheidsgevoel dat hij gaandeweg ook flink oprekt - Walter-de-natuurbeschermer raakt betrokken bij de onfrisse zaakjes van een mijnbouwbedrijf.

Maar de grootste strijd, u weet dat, wordt altijd weer geleverd aan de keukentafel. Als een zorgvuldige gentleman weet Walter Patty tot de zijne te maken. Ze is een ex-basketbalster met een obsessie voor winnen. En voor foute mannen. Toch kiest ze voor de degelijkheid van Walter. 'Ze wist dat iemand je heel dierbaar kon zijn zonder dat je daadwerkelijk van hem of haar hield, gewoon omdat je het te druk had met andere dingen.'

Ze lijkt wel een verre achternicht van Madame Bovary, die Patty. In de manier waarop ze wegzinkt in een ijskoude melancholie, vergezeld van iets zelfdestructiefs en een overtal aan wijntjes ('Ze was tweeënveertig en hard op weg een rooie drankneus te krijgen.'), en zo haar huwelijk dreigt te torpederen. Ze wordt uitgedaagd door de vrijheid die ze krijgt. En ze verdrinkt erin.

Er is ook een minnaar, Richard Katz. Een tragische maar ook hoogst aandoenlijke rockmuzikant die in succes een kwelling ziet. Er is Joey, het zoontje van de Berglunds, die de verstikkende liefde van z'n moeder al vroeg adieu zegt, en op z'n zestiende intrekt bij het buurmeisje met wie hij een scabreuze amourette onderhoudt. Later zal hij een patserige Republikein worden die zijn voordeel doet met de oorlog in Irak.

En er is Jessica, het naar Belle & Sebastian luisterende seutje dat therapeut moet spelen voor ma en pa. Het zijn gehavende, ploeterende zielen, eenzaam maar onherroepelijk veroordeeld tot elkaar. De schrijver voert ze op, beent ze uit, tekent en hertekent hun karakters. Het resultaat: Ontroering.

Franzen heeft 'Vrijheid' eivol gestopt: hij schuwt geen thema. Hij heeft het over de beladen erfenis die een mens van zijn ouders meekrijgt. Over onvolkomenheid, tristesse, machteloos toekijken. Over seks, dat, u weet dat, zelden een heilzame bedoeling is. Over muziek, over literatuur (knappe bijrol voor Tolstoj s 'Oorlog en vrede') en economie.

En over politiek. Want tezamen met dat diep doorleefde portret van een gedesoriënteerde familie is 'Vrijheid' ook één grote brok duiding bij het eerste decennium van deze eeuw in The Land of the Free - de era van ene George W. Bush, u weet dat. Franzen ként zijn tijd ook - weet dat moeders zich daarin weleens van 'een milferig glimlachje' bedienen. 'Milferig': de spellingcorrector trekt er vooralsnog een boze rode lijn onder, maar ongetwijfeld niet meer voor lang.

Met maniakale precisie scalpelt Franzen de ambiguïteit die een mensenleven - en evengoed: een stad, een samenleving, een land - vertekent. Hij wijst op de duizend-en-één sporen die openliggen in deze tijd, en hoe we toch altijd weer op een slordig paadje uitkomen. Zijn epische draagkracht, zijn oog voor het sinistere detail, zijn pietepeuterige geprik in de condition humaine als betreft het een naar rottigheid talend stuk vlees: dit is literatuur waarvoor ik kapitalen wil bovenhalen. Hoofdletters, bedoel ik - voor mijn moeder ongerust wordt.

Jonathan Franzen is een schrijver die kniehoog in het moeras van zijn tijdvak staat, en tegelijk naar iets universeels reikt. Het is een voorrecht om dat te mogen lezen, in verknipte tijden.

• Prometheus