Haruki Murakami - 1q84. Boek Eén & Twee

Zo munt de Japanse grootmeester een heel eigen romantisch escapisme, even verfrissend als verslavend, dat hij vanaf 'De opwindvogelkronieken' weet te laden met een tegendraadse politieke kracht. Zijn langverwachte nieuwe roman, '1q84', leest als Murakami's meesterproef.

Opzet en omvang van '1q84' verraden ambitie: de roman bestaat uit drie boeken van een vierhonderdtal bladzijden, die telkens de gebeurtenissen gedurende drie maanden in 1984 beschrijven. I

n navolging van de Japanse uitgever brengt Atlas de Nederlandse vertaling van Boek Eén en Twee samen op de markt, om over een halfjaar het afsluitende Boek Drie prijs te geven. Dat wordt zes maanden nagelbijten, want aan het eind van Boek Twee heeft Aomame, het ene hoofdpersonage, de loop van een automatisch pistool in de mond, terwijl Tengo, het andere hoofdpersonage, radeloos maar vastberaden op zoek naar haar door de donkere herfstnacht dwaalt.

Aomame, instructrice in een sportschool en doodsengel van misogyne mannen, en Tengo, wiskundeleraar en schrijver zonder publicaties, zijn dertig en zoekende. Aan beide antihelden gewijde hoofdstukken wisselen elkaar af (twee keer twaalf per Boek), en zo wordt gestaag duidelijk hoe hun schijnbaar losstaande levens met elkaar verknoopt zijn.

Op hun tiende hebben ze als klasgenootjes een diepmagisch moment van intense verbondenheid ervaren. Twintig jaar lang hebben ze de herinnering aan die allesverterende liefde gekoesterd, om op hun dertigste eindelijk toe te geven aan de onweerstaanbare aantrekkingskracht en hun droom na te jagen. 't Is 'Liefde in tijden van cholera' op z'n Murakami's, op het ritme van de jazzklassieker 'It's Only a Paper Moon'.

Een bevreemdend liefdesliedje dat de maan bezingt is de ideale soundtrack bij '1q84'. Voor Aomame en Tengo blinken er immers twéé manen in de nachtlucht: 'Het was een bijzonder vreemd zicht. Een nieuwe wereld met een nieuwe maan erbij. Alles onduidelijk, oneindig meerduidig.'

Vintage Murakami, door Aomame scherpzinnig geduid: 'Op één of ander punt is de wereld zoals ik hem ken verdwenen, en in plaats daarvan is er een andere wereld gekomen - zoals een wissel die is verzet.' Ze doopt de nieuwe wereld, die deze van 1984 verdringt, 1q84: 'qutienvierentachtig. De q staat voor question mark - vraagteken.' (U begrijpt het nog niet helemaal? Raadpleeg uw favoriete sushirestaurant: de uitspraak van een q en een 9 klinkt in het Japans soortgelijk.)

Voor de ultieme geheimen van deze nieuwe wereld is het wachten op Boek Drie, maar zeker is dat '1q84' spiegelend dolt met '1984' van George Orwell . De rol van Big Brother wordt overgenomen door de Little People, iconische mystieke wezentjes die de wissels naar de nieuwe wereld bedienen.

Tegenover Orwells klassieker die de toekomst voorspiegelt, plaatst Murakami een klassieker-in-wording die in het verleden ingrijpt: 'De zin van de wereld die deze niet is, is dat je het verleden van de wereld die deze wél is, kunt herschrijven. Maar als je het verleden herschrijft, herschrijf je het heden ook. Dat wordt immers gevormd door de som van de gebeurtenissen die in het verleden hebben plaatsgevonden.' Troostende apocalyptiek: als de ene wereld ten einde loopt, is er altijd nog de tweede als reserve.

Met die verkenning van de kracht van verhalen raakt Haruki Murakami de kern van zijn schrijverschap. '1q84' illustreert volop de manipulatieve, bezwerende en verneukeratieve mogelijkheden van fictie: Tengo belazert de kluit door als ghostwriter de roman te schrijven waarmee een meisje van zeventien de bestsellerlijsten bestormt; de dodelijke wraakoefeningen van Aomame zijn een werveling van inventieve dekmantels, versluierende dwaalsporen en ijskoude leugens; in de commune die de Little People als uitvalsbasis gebruiken wordt orwelliaans gehersenspoeld.

Ook de literaire ambities van Tengo, die overigens weleens de auteur van '1q84' zou kunnen zijn, leiden tot menig terzijde over de letteren en hun meeslepende, troostende dan wel ontwrichtende kracht.

Maar het meest imponerende pleidooi voor de literatuur is vanzelfsprekend '1q84' zelf: Murakami's onweerstaanbare gevoel voor dialoog, precieuze taaltoets en tot pageturnen dwingende metier harmoniëren tot in de ijlmakende perfectie met de efficiënte dosering van zijn rijke verbeelding, de inventieve omgang met het door pulp geannexeerde duo seks en geweld en de precieze registratie van de hartenklop van de tijdgeest. Ik verwed er een parallel universum om dat u deze zomer geen vakantieboek zo briljant vinden zal.

• Haruki Murakami
• Uitgeverij Atlas