Philip Roth - Exit Geest

In de metropool der metropolen komt hij voor het eerst sinds lang weer onder de mensen en algauw, tot zijn grote verbazing, ook tot leven. Hij raakt in de ban van de welbespraakte en -gevormde Jamie, die hem een huisruil voorstelt. Het ontvlammen van een nieuw verlangen gaat gepaard met het heropflakkeren van een oude passie: die voor de overleden cultschrijver E.I. Lonoff (die Roth-lezers nog kennen uit 'De ghostwriter', de eerste Zuckerman-roman, en die wellicht gemodelleerd is naar Bernard Malamud). Lonoffs onstuimige biograaf Kliman stalkt Zuckerman met een al dan niet vermeend schandaal, terwijl stom toeval 'm opnieuw in contact brengt met Amy, Lonoffs levensgezellin tijdens diens laatste jaren.

Alles is in onttakeling in 'Exit Geest': de incontinente, impotente en vergeetachtige Zuckerman en de aan kanker in de hersenen ten prooi gevallen Amy, maar ook New York, verziekt door de om zich heen grijpende angst voor terreur, en bij uitbreiding heel Amerika. Zo wordt 'Exit Geest' een snijdende proeve van cultuurkritiek, zij het minder expliciet dan Zuckerman-romans als 'De menselijke smet' of 'Ik was getrouwd met een communist'. De verdampende geest uit de titel is niet alleen die van de oude schrijver, maar ook die van de Amerikaanse samenleving. Die reduceert leven en kunst tot een verzameling trivia en onttovert, ontluistert en ontmantelt tot elke nuance en alle schoonheid verdwenen is en slechts de banaliteit nog regeert.

Om dat onheil krachtig aan de kaak te stellen, investeert Philip Roth zelfs zijn eigen autobiografie: Zuckerman is bedeeld met Roths levensloop, carrière en onhebbelijkheden. Die parallellen spiegelen Klimans geklooi met het literaire genie Lonoff en monden uit in een zinderend pleidooi voor literatuur. 't Is illustratief dat Zuckerman pas echt gaat zwijmelen van Jamie als hij aan de schrijftafel in zijn hotelkamer een dialoog tussen haar en zichzelf verzint.

'Exit Geest' is een vitale roman over aftakeling, angst voor de dood en bezorgdheid om de immer dreigende diefstal van een nagedachtenis. Philip Roth blijft zijn nagedachtenis verzekeren met sprankelende boeken, die de mens en zijn verlangens breeduit etaleren en de neuroses van dit tijdsgewricht genadeloos analyseren.

• The Philip Roth Society
• VPRO boeken: Philip Roth