Dave Eggers - Wat is de wat

De ondertitel luidt 'De autobiografie van Valentino Achak Deng', en de genreaanduiding is 'roman', maar Eggers komt met glans weg met deze tegenstrijdigheid tussen feit en fictie.

Valentino Achak Deng behoort tot de zogenaamde Lost Boys, een verzamelnaam (geleend van de weeskinderen uit 'Peter Pan') voor de groepen van alles samen bijna 20.000 kinderen die bij het uitbreken van de burgeroorlog in Soedan in 1987 een onmenselijke, 1.500 kilometer lange voettocht naar de veiligheid ondernamen. Aanvankelijk zochten ze hun heil in een vluchtelingenkamp in Ethiopië, na de regimewissel aldaar verhuisden ze naar Kenia. 4.000 onder hen werden in 2000 en 2001 (bijna vijftien jaar later!) naar Amerika gevlogen om er een nagelnieuw leven te beginnen - Deng was één van de allerlaatsten vóór 9/11 een einde maakte aan Amerika's gastvrijheid.

Zijn miserabele levensverhaal rijgt bijna 500 dichtbedrukte bladzijden lang het ene na het andere ellendige drama aan elkaar - zijn enige geluk is eigenlijk dat hij het allemaal overleeft, al vraagt hij zich bij de zoveelste beproeving weleens af of de dood niet verkieslijker is. Deng was amper zes toen zijn geboortedorp werd overvallen, geplunderd en uitgemoord. Samen met kinderen uit buurdorpen begon hij aan een uitputtende voettocht door het oerwoud, die velen niet zouden afmaken - wegens ziekte en uitdroging, hongersnood, landmijnen, vijandige rebellen en soldaten, bijtgrage leeuwen, krokodillen en hyena's, bombardementen van het regeringsleger... Nadat hij de genocide ontvlucht is, strandt Deng in een niet minder ellendig leven in vluchtelingenkampen, waar veel Lost Boys als kindsoldaten werden gerekruteerd door de SPLA, de Zuid-Soedanese rebellenbeweging. Zelfs in Amerika houdt het ongeluk Deng in zijn greep: hij is het slachtoffer van racisme, wordt overvallen en in elkaar geslagen, belandt van het ene slecht betaalde rotbaantje in het andere, beleeft een door moord gesmoorde liefde. 't Lijkt te veel pech voor één mens, maar in een zeldzaam interview heeft Eggers verklaard dat hij precies voor de romanvorm gekozen heeft omdat 'Wat is de Wat' een ondraaglijk en ongeloofwaardig somber boek geworden zou zijn als hij zich strikt aan de feiten gehouden zou hebben. Bovendien zou de niet in te dijken stroom tristesse de humor, de levenskracht en het vitalisme van Deng aan het gezicht onttrokken hebben.

'Wat is de Wat' is de vrucht van de vriendschap tussen Deng en Eggers, gebaseerd op drie jaar research: eindeloze gesprekken, talloze e-mails, vele door Deng ingesproken cassettebandjes en een gezamenlijk bezoek van een maand aan Zuid-Soedan, in december 2003. Maar de schrijver, die zijn vorige boeken vanuit zijn navel schreef, heeft zijn eigen stem rigoureus uit het verhaal van zijn vriend geknipt. Dat getuigt van het bijzondere literaire vakmanschap waarmee Eggers de hartverscheurende feiten omsmeedde tot een geniale krachttoer. Die dwingt niet alleen bewondering af, maar is ook brandend relevant: een soortgelijke genocide (door vaak dezelfde daders) is immers vandaag in Darfoer aan de gang. De opbrengst van 'Wat is de Wat' gaat naar de Valentino Achak Deng Foundation, die zich inzet voor de opbouw van Zuid-Soedan.

• McSweeney's internet Tendency (Dave Eggers is de uitgever)