De 100 beste films: #51: Vertigo (Alfred Hitchcock, 1958)

, door (es)

vertigo

In onze persoonlijke hitparade van mooiste begingenerieken staat die van Alfred Hitchcock’s ‘Vertigo’ hoog in de top 10. We horen tranceverwekkende muziek van Bernard Herrmann, de camera tast een vrouwengezicht af en zoomt in op het rechteroog, het beeld kleurt rood, en terwijl de namen van de cast en de crew verschijnen beginnen uit de pupil ronddraaiende caleidoscopische figuren te groeien: een briljante intro, gecreëerd door grootmeester Saul Bass, die de glijbaan vormt naar een betoverende film.

Een film die begint met een (toch voor die tijd) duizelingwekkende actiescène waarin agent Scotty Ferguson (James Stewart) een voortvluchtige boef achtervolgt over de daken van San Francisco. De achtervolging eindigt in een drama wanneer Scotty uitglijdt, zich ternauwernood aan een dakgoot weet vast te klampen, en de flik die Scotty probeert te redden zelf in de diepte valt. Niet langer in staat om in dienst van de politie te blijven, neemt Scotty – die aan het drama een acute hoogtevrees heeft overgehouden – een privéklus aan: in opdracht van Gavin Elster (Tom Helmore), een oude studiemakker die nu in de scheepsbouw zit, begint Scotty diens echtgenote Madeleine (Kim Novak) te schaduwen. Volgens Gavin gedraagt Madeleine zich de laatste tijd nogal vreemd: blijkbaar gelooft ze dat ze in bezit is genomen door de geest van Carlotta Valdez, een Mexicaanse vrouw die in de 19de eeuw na een gedoemde romance zelfmoord heeft gepleegd. ‘Een waas trekt over haar ogen en ze worden leeg,’ zo beschrijft Gavin haar toestand, ‘Ze is ergens anders, ze is iemand die ik niet ken. En ze dwaalt rond – God weet waar ze heen gaat.’ In een reeks lange, hypnotiserende scènes volgt Scotty haar terwijl ze als een slaapwandelaarster door de stad dwaalt. Hij bespiedt haar in het Legion of Honor Museum, waar ze lange tijd naar een portret van Carlotta Valdez zit te staren, en volgt haar tenslotte naar de baai, waar ze onder de Golden Gate Bridge in het ijskoude water springt. Scotty vist haar – in een iconische scène – uit de baai, neemt haar mee naar zijn huis, en komt vervolgens meer en meer onder de betovering van die mysterieuze blondine die poëtische waarheden rondstrooit als ‘Eén persoon dwaalt rond, twee personen gaan altijd ergens heen.’ En zo begint Scotty aan een lange, diepe val in de duistere diepten van een krankzinnigmakende liefdesobsessie – en deze keer heeft hij geen dakgoot om zich aan vast te klampen. Tussendoor dienen we toch even op te merken dat ‘Vertigo’ bevestigt wat we al wisten uit de serie ‘Mad Men’, namelijk dat die mannen en vrouwen eind jaren 50 ongelooflijk veel stijl en gratie hadden. Kijk naar Jimmy Stewart: altijd een schitterende hoed op, altijd smetteloos in het kostuum, altijd een das aan, vaak een glas whisky on the rocks in de hand en als finishing touch een glanzende dasspeld op de borst – strike a pose, there’s nothing to it, vogue!

Nu zouden we een Humo vol kunnen schrijven over de droomlogica en de spiraalstructuur en de verborgen betekenissen en de spiegelsymboliek uit ‘Vertigo’, maar het is zoals Madeleine ergens tegen Scotty zegt: ‘En het zo wegverklaren?’ Madeleine heeft natuurlijk gelijk: iets moois, iets bevreemdends als ‘Vertigo’ mag je niet doodanalyseren. Het strekt eerder tot aanbeveling om de ratio uit te schakelen en om je in het verhaal te laten wegzinken, een beetje zoals je in een droomroes kunt wegzinken. De hele film hééft trouwens iets dromerigs, zoals wanneer Madeleine (met Scotty op de hielen) via een donkere steeg en een roestige deur in een majestueuze bloemenwinkel terechtkomt. Waarom stapt Madeleine die winkel niet binnen door de voordeur? Daar zal wel een logische verklaring voor zijn, maar haar rare manier van doen geeft je het gevoel dat je in een droomwereld zit. Het droomeffect wordt nog versterkt door de meesterlijke scène – wat ons betreft één van de mooiste scènes die Hitch ooit heeft gedraaid – in de boekwinkel van Pop Leibel. Terwijl Scotty en Midge (Barbara Bel Geddes) in de boekwinkel naar Pops verhaal over Carlotta staan te luisteren – trieste Carlotta – zien we in één lang aangehouden shot het beeld donker worden; even denk je dat er iets scheelt met de helderheid van je scherm, maar eigenlijk is het gewoon het avondfloers die de winkel binnensluipt. Maar wanneer Scotty en Midge na het gesprek met Pop buiten voor de vitrine van de boekwinkel nog even staan te overleggen, klaart het scherm ineens weer op – hm, welke streek haalt Hitch hier uit? Nu moeten we eerlijk bekennen dat we pas na vier of vijf keer doorhadden dat het weer klaar wordt omdat... Pop de lichten in zijn winkel aansteekt! De hele film zit vol met dit soort kleine, maar meesterlijke optische effecten die je naar de rand van de droom voeren, vondsten die nog eens duidelijk maken waarom Hitchcock een groot cineast was. Wat Hitchcock in dit soort scènes klaarspeelt, kun je onmogelijk doen in een roman, of in een schilderij, of in een muziekstuk, of in het theater – het is pure cinema. Maar genoeg geluld. ‘Vertigo’ brandt zich als een laserstraal overal doorheen – door reviews, door analyses, door boeken, door dissertaties. Doorheen de hele filmgeschiedenis brandt deze film zich, doorheen de stroom van de tijd, recht tot op de plek waar hij thuishoort: in uw ziel.

Bekijk een fragment:

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven