Dossier Ontslagen: steeds vaker, steeds brutaler

© Johan Van Cutsem

In ons land zullen in 2009 nog 60.000 banen sneuvelen. Dat is zo al erg genoeg, maar het is extra bitter als het op een brutale manier gebeurt - en dat gebeurt steeds vaker. Per sms ('Ge moet morgen niet meer komen dus bezorg alles aan M.'), via een spelletje 'wiens badge werkt nog?', of gewoon door plots te doen alsof iemand lucht is geworden.

"'Geef nooit je leven aan een bedrijf'"

Bij de krant De Morgen werden vorige week dertien mensen collectief ontslagen. De manier waarop was op zijn minst curieus te noemen. De dertien, zo was vrijdag aan de redactie meegedeeld, zouden zaterdagochtend tussen tien en twaalf thuis worden opgebeld. Slimme zet van directie en hoofdredactie: zaterdag is de enige dag dat er niet gewerkt wordt op een krantenredactie, en zo kon men vermijden dat er plots oproer zou uitbreken en er de volgende dag geen krant zou verschijnen - wat dinsdag uiteindelijk toch gebeurde, na een staking op maandag.

Bij Bert Bultinck, tot vorige week samensteller van de opiniepagina's van de krant, ging de telefoon die zaterdag over om vier over tien.

Bert Bultinck «Na die mededeling op vrijdag was het heel moeilijk om nog een krant te maken, want iedereen liep op de toppen van zijn tenen. Je zag overal vertwijfeling, groepjes die zich vormden op de redactie: 'Ik heb gehoord dat die of die erbij is, ik denk dat ik kans maak want toen ben ik naar boven geroepen...' Enfin, dat was de sfeer. 's Avonds kom je laat thuis. Die nacht slaap je niet - niemand kon dat. Sommige mensen voelden zich zeer bedreigd, en ik was één van hen: ik wist dat ik in de kijker had gelopen bij de onderhandelingen over het collectief ontslag.

Om vier over tien ging de telefoon: dan weet je dat het mis is. De meeste journalisten van De Morgen krijgen op zaterdagochtend om tien uur géén telefoon (lachje). Of dan nemen ze toch niet op.»

Bultinck «Het was een clean telefoontje van de humanresourcesmanager, met de melding dat ik op 'de lijst' stond. Je wordt gevraagd om niet meer te verschijnen ter redactie, men meldt dat je recht hebt op een exitgesprek als je daarom vraagt, en dat er een moment zal worden afgesproken waarop je je bureau kan gaan leegmaken.

Ik belde het nieuws door aan een collega, en terwijl ik aan het bellen ben zie ik dat mijn vriendin, eindredactrice bij De Morgen, óók telefoon krijgt en dus óók het goede nieuws ontvangt: we werden allebei ontslagen. Dat was wel een beetje bitter.»

Bultinck «Nee, ik had het uiteindelijk toch niet verwacht. Je houdt er rekening mee, maar ik dacht: mij valt puur operationeel niks te verwijten. En van mijn vriendin had ik het zeker niet verwacht. Zij is één van de top-eindredactrices, die al acht jaar bij De Morgen werkt. Ze redigeerde de weekendbijlage Zeno, ze redigeerde de politieke pagina's... Op haar werk is niets aan te merken, maar ze heeft een grote mond, en dat wordt door de hoofdredactie niet op prijs gesteld.

De lijst met namen is om twaalf uur naar iedereen doorgestuurd, en tien minuten later merkte ik dat mijn e-mail was afgesloten. Dat was ons op voorhand niet gezegd, en het was zéér vervelend, want daar zitten ongeveer al mijn contactgegevens in. Ik had ook graag nog even een afscheidsbericht aan mijn opiniemakers gestuurd, maar ik kon dus ook niet meer aan hun e-mailadressen.

Dat de ontslagtelefoontjes werden gepleegd door een humanresourcesmanager en niet door hoofdredacteur Klaus Van Isacker zelf, vind ik beneden alle peil. Van Isacker is, zo is ons de afgelopen maanden herhaaldelijk gezegd, persoonlijk verantwoordelijk voor de samenstelling van de lijst. Maar Klaus had niet de moed om zijn eigen personeel te ontslaan.»

Bultinck «Totale consternatie. In de meeste gevallen was het een pure afrekening: het ging om mensen die de afgelopen maanden in aanvaring waren gekomen met de hoofdredactie of te veel in de kijker hadden gelopen tijdens de onderhandelingen over het collectief ontslag. Van Isacker zegt dat er 'objectieve criteria' zijn gehanteerd voor de samenstelling van de lijst, maar het enige criterium was 'of de mensen nog pasten in het toekomstproject van De Morgen'. Is dat objectief? Ik zeg niet dat álle namen uit rancune op de lijst zijn gezet, maar toch de meeste. Van Isacker ontkent dat uiteraard.

Het hele weekend is er over en weer getelefoneerd door collega's, en maandag was er een personeelsvergadering waar gestemd werd of er gestaakt zou worden of niet. Dat is dus wél gebeurd, en dinsdag was er geen krant.»

Bultinck «Wat er de afgelopen dagen is gebeurd, is de afwikkeling van een ontslagprocedure die bijna zes maanden heeft geduurd. Tijdens die zes maanden is het wantrouwen tegen Van Isacker op de redactie alleen maar gegroeid. Het is zijn goed recht dat hij de krant rendabel wil maken, maar dan wel graag met een journalistiek project, en dat is afwezig. Je zou het anders verwachten van een krant als De Morgen, maar de mogelijkheid tot discussie is daar fel ingeperkt.

Van Isacker is, eufemistisch gesteld, een heel autoritaire persoonlijkheid. Hij heeft het heel lastig met kritiek. Met Yves Desmet had ik vroeger, als maker van de opiniepagina's, vaak discussies, maar die werden op een faire manier gevoerd, met journalistieke argumenten. De bereidheid daartoe is fel afgenomen.

De jongste maanden is daar steeds meer verzet tegen gegroeid. Eerst was er een petitie waarin we protesteerden tegen de verhuizing van de redactie (van Brussel naar de gebouwen van De Persgroep in Kobbegem, red.) en waarin we het vertrouwen in de hoofdredactie opzegden. Er was ook het feest Red Uw Gazet in de KVS. Ik ben eigenlijk helemaal geen tafelspringer, maar omdat ik voorzitter van de redactieraad was, vond ik het niet meer dan mijn plicht om het voortouw te nemen in de onderhandelingen. Dat is mij duidelijk kwalijk genomen.»

Bultinck «Dat was ten tijde van het debat in de KVS over de toekomst van de pers, georganiseerd door de journalistenbond. Er waren manifestanten op onze redactie binnengekomen. Het lijkt een verzetsfoto en dat is het ook wel, alleen stond ik daar niet om de gemoederen op te hitsen maar om ze wat te bedaren. Ik wilde die manifestanten vragen om naar buiten te gaan: wij moesten nog een krant maken.»

Bultinck «Eigenlijk is het pure terreur. Af en toe werd iemand op de redactie naar boven geroepen en koud afgekraakt in het bureau van Van Isacker - het ís daar ook altijd ijskoud. Er zijn mensen die de afgelopen weken een burn-out hebben gekregen van de spanning. Er zijn er die letterlijk misselijk werden als ze naar hun werk gingen. Mensen die beven als een riet en bijna niet meer in staat zijn hun job nog te doen... Er waren mensen die in tranen uitbarstten omdat ze op een zeer lage manier werden uitgekafferd over één fout, terwijl anderen veel grotere fouten maken en ongemoeid worden gelaten.

Er is een totaal gebrek aan respect voor mensen, terwijl sommigen stukken van hun leven aan die krant hebben gegeven. De manier waarop mensen aan de kant gezet worden is echt verschrikkelijk. En het is niet nodig. (Met stemverheffing: ) Niet nodig. Je kan dat ook op een menselijke manier doen, dat kost niks.»

Dit jaar werden in ons land al meer dan 11.000 werknemers collectief ontslagen - de individuele ontslagen zijn daar dus niet eens bij gerekend. Ze halen de media vaak niet, maar het spel wordt steeds smeriger gespeeld, merken de vakbonden. 'Een ontslag op zich is al een traumatische ervaring, maar de manier waarop doet daar nog vaak een schepje bovenop,' klinkt het bij het ACV.

Vakbondsman ACV «Onlangs hadden we hier nog iemand die op de donderdagavond voor 1 mei na het werk bij zijn overste was geroepen: 'U hoeft niet meer terug te komen. Nooit meer. Prettig weekend.' Dat is zeer choquerend: je krijgt niet eens de tijd om het nieuws te verwerken.

Of je komt 's morgens op je werk en de baas zegt: 'Ga maar naar huis, er is vandaag geen werk, en we lossen het op met technische werkloosheid.' De dag daarna belt je baas opnieuw: ''t Is nog niet voor vandaag, blijf nog maar een dag thuis.' En de dag dáárna krijg je een aangetekende brief, waarin staat dat je onwettig afwezig bent geweest en dat je arbeidscontract verbroken wordt. Dat soort gevallen is voor ons dagelijkse kost.

Die mensen komen dan bij ons op kantoor hun verhaal doen, totaal in shock. Vaak is hun partner erbij en is die nog méér gechoqueerd dan zij zelf - zij zijn soms nog tevreden dat ze van die werkgever af zijn. De manier waarop een baas mensen ontslaat, is namelijk een goeie weerspiegeling van het respect dat hij voor zijn werknemers heeft.

De grootste wantoestanden zien we bij de kleinere bedrijven, KMO's met minder dan vijftig werknemers, waar geen syndicale delegatie is. Trucjes zoals met die 'ongewettigde afwezigheid' zijn van alle tijden, maar nu worden ze nog vaker gebruikt, om zo goedkoop mogelijk van werknemers af te geraken. Er zijn ook heel veel ontslagen onder het mom van de crisis.»

Lees de andere verhalen in Humo 3586 van 26-05