'Sprakeloos': Tom Lanoye neemt afscheid van zijn ouders

© Jelle Vermeersch

Zijn eigen coming-out is een onverwachte subplot in 'Sprakeloos', het boek over zijn moeder en haar aftakeling in haar laatste levensjaren. In zijn Antwerpse loft stel ik voor om het eerst over die outing te hebben. Dat heeft het voordeel dat we die wervelende moeder van hem, levenslang amateuractrice en een anderhalve meter hoge spraakwaterval, eerst nog eens in volle glorie aan het werk zien en horen, voor we haar verval becommentariëren.
December 1980 was de maand dat de prille auteur zich tegenover slager en slagersvrouw Roger Lanoye en Josée Verbeke eindelijk tot de herenliefde zou bekennen. Zou. Want er kwam wat tussen. 'In de nacht van 15 op 16 december 1980,' zo staat het beschreven in zijn prozadebuut 'Een slagerszoon met een brilletje', 'reed mijn broer Guy in Turnhout tegen een boom en verloor het leven.' Het was een dreun voor de jonge Lanoye, maar vooral zijn moeder zou er nooit meer van herstellen.

"'Het maakt je woest dat bijna ieder leven zo moet eindigen: in volle onwaardigheid'"

Tom Lanoye «Jaren later zei ze me: 'Had ik op voorhand geweten dat ik één kind ging verliezen, ik had gekozen voor géén.' Zoiets te moeten horen uit de mond van dat vijfvoudig moederbeest - dat zegt alles over de kracht van dat gevoel.
Pas door 'Sprakeloos' te schrijven ben ik gaan beseffen hoezeer de dood van Guy als een splinterbom ons gezin uiteengehaald heeft. We spraken nadien nog weinig met elkaar. Dat had ook te maken met de manier waarop mijn moeder er weer bovenop probeerde te raken: via het spiritisme. Mijn vader had een medium gevonden dat haar weer met Guy in contact bracht. Dat schiep verwijdering tussen ons, want ik heb geen talent voor spiritisme. Hoe dikwijls kan je zeggen: 'Geweldig dat je zoiets gevonden hebt, ma, maar ik geloof er niet in'?»

Outing uitgesteld dus, tot de zomer van 1985. Het decor was 'de bungalow', een buitenhuisje op een steenworp van Sint-Niklaas waar het slagersgezin de zondag doorbracht; men stelle er zich rododendrons bij voor en een proper gazon (Tom: 'Ik zweer je dat ik mijn vader dat gazon ooit heb zien stofzuigen.')

Lanoye «Ik heb nooit een vadermoord moeten plegen, wél een moedermoord. Het was echt een double take: ik had het moment gekozen - vlak voor hun pensionering, de sluiting van de zaak, met alle bijbehorende gedoe qua opkuis en verhuizing, dan hadden ze meteen wat om zich aan vast te klampen, qua verwerkingstherapie - én ik had de locatie en de enscenering gekozen. Als getuige had ik er het medium bij gehaald dat voor mijn moeder zo belangrijk was. Daardoor stond ze schaakmat, dat wist ze, ze kon daar geen scène maken, moest het houden bij: 'Welja, dan is het maar zo.'»
 Die scène volgde een week later, over de telefoon. Ze was heftig, valt te merken aan de dialoog die Lanoye in 'Sprakeloos' opvoert.

Zij: 'We hadden het bij vier (kinderen) moeten houden. Mijn lijf was al te oud bij u.'
Ik: 'Wablief?'
Zij: 'We waren nog zo blij dat ge normaal waart en geen mongooltje.'
Ik: 'Ach zo. En nu voel je je toch nog bedot?'
Zij: 'Met een mongooltje valt ge minder in affronten dan met iemand zoals gij.'
Ik: 'Ik zal een mongooltje zoeken als lief. Dan val je al wat minder in affronten.'
Zij: 'Kies wie ge wilt, hij komt ons kot niet in.'

Lanoye «Dat is letterlijk wat er toen gezegd is, want wees maar zeker: 't was wel het soort gesprek dat in je hoofd blijft spoken. Een fucking goeie dialoog, toch? Geweldig theater! Maar goed dat mijn coming-out een jaar of vier uitgesteld was; ik stond intussen wat sterker in mijn schoenen om die clusterbommen van haar aan te kunnen en op gepaste wijze terug te schieten. Dat ik een mongool zou gaan zoeken, is toch geen kwaad antwoord? Het is inmiddels gelukt - grapje, René!»

Lees het volledige interview in Humo 3604 van 29-09-2009

• Win het volledige oeuvre van Tom Lanoye en een gesigneerd exemplaar van \'Sprakeloos\'