'Waarom cola duurder is dan melk': Bas Haring betrapt de economen op een denkfout

, door (bh)

bas 1200

'Niet iedereen is zo rationeel als Mr. Spock'

Bedrijven zijn blijkbaar te beschouwen als een soort rationele organisaties die zoveel mogelijk willen verdienen. Zelfs mijn buurman, die een groentekraam heeft, bevestigt dat beeld. ‘Zakelijk ben ik heel anders dan privé. Privé ben ik een beetje een goedzak, maar in mijn werk let ik op details en probeer ik zoveel mogelijk rationele beslissingen te nemen. Mijn kraam staat tegenover de Albert Heijn en ik weet van tevoren precies welke producten zij in de aanbieding hebben. Daar stem ik mijn inkoop dan op af. Hebben zij goedkope ananassen, dan koop ik die juist niet. Of juist nog goedkoper, dat heb ik ook weleens gedaan. Verder hou ik precies bij welke omzet ik draai bij welk assortiment en heb ik onlangs besloten de aardappels eruit te gooien. Die kunnen mensen elders ook wel kopen. In plaats daarvan verkoop ik nu geschild fruit en fruit in partjes. Dat levert me per vierkante meter veel meer op.’

Omdat bedrijven zakelijk en rationeel te werk gaan – althans vaak – kun je hun gedrag beschrijven en begrijpen middels wiskunde. Toen ik voor het eerst colleges economie ging volgen, moest ik daar nogal aan wennen. Ik dacht dat economie een ‘taalvak’ zou zijn. Met heldere verhalen en hier en daar wat cijfers. Zoals biologie en psychologie. Dat zijn heus wel exacte vakken. Exacter dan bijvoorbeeld geschiedenis en literatuurwetenschap. Er staat wiskunde in biologie- en psychologieboeken, maar het staat er niet boordevol mee. Bij economieboeken is dat wel zo.

Helemaal vreemd vond ik het feit dat die wiskunde ook werd toegepast op individuen in plaats van bedrijven. ‘De volgende formule beschrijft hoe graag Kees appels en peren heeft.’ Zo begon een sommetje en er stond een formule met A’s en P’s – voor respectievelijk appels en peren. Feitelijk werd Kees als een iets-maximaliserende robot beschouwd. Iemand die zoveel mogelijk van het goede – appels en peren – tegen zo min mogelijk kosten probeert te verkrijgen. Zou er werkelijk een Kees bestaan die zoveel appels en peren koopt als het formuletje suggereert? Sterker nog, zou er überhaupt iemand bestaan wiens keuzes met wat voor soort formuletje dan ook te voorspellen zijn? Ik denk eerlijk gezegd van niet: mensen zijn geen robots. De formuletjes die gebruikt worden om te beschrijven welke economische keuzes individuen maken, zijn een stuk minder realistisch dan de formuletjes uit de technische wetenschap.

Op de schop

Dit is een veelgehoorde en fundamentele kritiek op de academische economie. Economie is een wetenschap over mensen en ze gaan er daar van uit dat mensen zich rationeel en consequent gedragen. Als een zogenaamde homo economicus. Maar de meeste mensen zijn niet als Mr. Spock (de hyperrationele wetenschapper uit ‘Star Trek’). Mijn buurman zei het eigenlijk vrij duidelijk: ‘Zakelijk ben ik anders dan privé.’ En het zal best dat bedrijven zich laten beschrijven middels wiskunde, bij individuele mensen ligt dat toch echt wel anders.

Dat is een flink probleem voor economen. Als een fundamenteel uitgangspunt van de economische wetenschap niet blijkt te kloppen, wat is dan nog de waarde van de rest van die sporttak? Als in de natuurkunde blijkt dat dingen niet naar beneden vallen volgens de wet van de zwaartekracht, maar volgens een net iets andere wet, dan kan een flink deel van de natuurkunde op de schop. Moet de economische wetenschap ook op de schop?

Om dit Humo-artikel verder te kunnen lezen,
heeft u een abonnement nodig:

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven