Links tuig en rechtse rakkers: hoe extreem is de jeugd van tegenwoordig?

© Belgaimage

, door (yd)

'Uit Europees onderzoek blijkt dat 40 procent van de Belgische jongeren bereid is deel te nemen aan een opstand tegen de gevestigde orde'

Een bekentenis vooraf: ik behoor tot een generatie bij wie de vraag niet luidde of je links was, maar hóé links je was. In de cafetaria van de universiteit stonden de standjes van communisten, trotskisten, maoïsten en sociaaldemocraten om aandacht te bedelen. In Gent liep toen één verdwaalde liberaal rond, een zekere Guy Verhofstadt, de zegeningen van de vrije markt te verdedigen. Het waren de hoogdagen van de oude spreuk: wie op zijn 20ste niet links is, heeft geen hart, en wie het op zijn 40ste nog steeds is, geen verstand. Die tijden liggen achter ons. Volgens de drie belangrijkste Franse peilingbureaus stemden de Franse jongeren in de eerste ronde voor de uiterst linkse Jean-Luc Mélenchon (27 procent) en de extreemrechtse Marine Le Pen (23 procent). De nieuwe president Emmanuel Macron kwam bij de jongeren niet verder dan 20 procent in die eerste ronde.

Het radicalisme bij de jeugd lijkt bevestigd te worden door andere onderzoeken. Uit de internetenquête Generation What, waar tot nog toe zowat een half miljoen jongeren uit de Europese Unie aan hebben deelgenomen, bleek dat in Zuid-Europa én Frankrijk meer dan 60 procent bereid zou zijn deel te nemen aan een opstand tegen de gevestigde orde. In België is dat 40 procent, in Griekenland 67 procent. Jongeren klagen over te grote corruptie, te hoge belastingen, te grote ongelijkheid en de graaicultuur. Humo vroeg drie wijzen hoe zij de jeugd inschatten.

‘Het gevoel van machteloosheid overheerst’

Mark Elchardus (70) is socioloog en meet al een leven lang links en rechts, waarden en geluk, identiteit en gemeenschapsgevoel.

Mark Elchardus «Ik zou de jeugd vandaag duidelijk links noemen op socio-economisch vlak: ze hecht aan solidariteit en ze is op ecologisch vlak veel bewuster dan vorige generaties. Zo vindt twee derde van de jongeren dat mensen die beter presteren daarom niet beter beloond moeten worden. Evenveel jongeren vinden dat rijkdom gelijker verdeeld zou moeten worden, en dat je beter de belastingen verhoogt om je gezondheidszorg veilig te stellen, in plaats van die te privatiseren. Eenzelfde tweederdemeerderheid pleit voor strengere ontslagregels en is tegen grotere flexibiliteit. Dat kun je behoorlijk links noemen. Maar tegelijk zegt diezelfde groep dat je die solidariteit alleen kunt realiseren binnen een sociaal-cultureel afgebakende gemeenschap. Volgens hen hebben we niet het draagvlak om solidair te kunnen zijn met mensen die niet aan het systeem bijdragen. Jongeren van vandaag aanvaarden dat ze langer zullen moeten werken voor een lager pensioen. Maar daarbovenop de hele wereld hier ontvangen: dat gaat hun te ver. Ik zou ze dus links, maar ook realistisch noemen.»

HUMO Zijn ze multicultureler dan vorige generaties?

Elchardus «Dubbel zoveel jongeren zijn vóór diversiteit dan ertegen, ze zien meer voor- dan nadelen. Maar tegelijk vindt een overgrote meerderheid dat de migratie begrensd moet worden via bijvoorbeeld een green card-systeem, zoals in de Verenigde Staten. Diversiteit is oké, maar open grenzen zijn dat niet. En de meerderheid vindt ook dat moslims een probleem vormen, omdat die de diversiteit net zouden afwijzen. Volgens 60 procent van de jongeren moeten Belgen ook in een eengemaakt Europa meer rechten hebben in België dan andere EU-inwoners: een soort welvaartchauvinisme dus. Ze aanvaarden nog wel oorlogsvluchtelingen, maar gelukzoekers veel minder: die beschouwen ze als profiteurs die sociale voordelen willen krijgen zonder iets aan het systeem bij te dragen.»

HUMO Verklaart leeftijd alles, ook het radicalisme?

Elchardus «Niet alles, maar wel het radicalisme. Vooral bij 14- tot 18-jarigen zie je dat ze vatbaar zijn voor extreme ideeën. Daarna vermindert dat weer, maar de opleiding speelt een grote rol: leerlingen uit het beroeps- en technisch onderwijs hebben een veel hogere extremistische voorkeur, zowel rechts als links, dan leerlingen uit het ASO.»

HUMO Is het dan veeleer een pessimistische generatie dan een rechtse?

Elchardus «Ook niet. Europese jongeren zijn overwegend optimistisch over hun job, hun gezin en hun buurt. Maar vraag ze naar de politiek, de wereld, de samenleving – alles wat ze via televisie en sociale media ervaren – en ze worden erg pessimistisch.»

HUMO Wat is hun grootste angst?

Elchardus «Rampen door de opwarming van de aarde, werkonzekerheid door de globalisering, en een moeilijker en zelfs gewelddadiger relatie met moslims. Het is één van de symptomen van de algemene verwachting dat de volgende generaties het slechter zullen hebben. Het probleem schuilt vooral in het gevoel van machteloosheid dat overheerst bij hen: ze geloven veel minder in de maakbaarheid van de samenleving. En dus krijg je een extreem doorgedreven individueel verantwoordelijkheidsgevoel: ik moet het allemaal zelf doen, want niemand zal me komen helpen.

»Omdat het individu de samenleving niet kan veranderen, geloven jongeren niet meer in de politiek. Alleen grote verhalen en beloften oefenen soms nog een aantrekkingskracht uit, zoals in mei ’68. Daarna kreeg je de golf van het neoliberalisme, en vandaag gaat het over nationalisme en identiteit. Wij joegen de leraars destijds de gordijnen in met een T-shirt van Che Guevara, nu is het veel leuker de linkse leraar te jennen met de stelling dat Geert Wilders toch wel een punt heeft. Vandaag biedt rechts de jongeren een identiteit, terwijl links de historische fout heeft gemaakt om de identiteitsloosheid als ideaal aan te bieden, na het verdwijnen van de klasse-identiteit.»

‘Ze weten dat ze met een schuldenberg zitten’

Joachim Pohlmann, de woordvoerder van Bart De Wever, is 36 en één van de spraakmakende rechts-conservatieve stemmen in Vlaanderen.

HUMO Waar komt de hernieuwde aantrekkingskracht van rechts vandaan?

joachim Pohlmann «Het is rond het jaar 2000 begonnen: toen viel het intellectuele taboe op denkers als Alexis de Tocqueville en Edmund Burke weg aan de universiteiten. Net zoals de mei ’68-jongeren marxistische theoretici lazen en de generatie van Verhofstadt Karl Popper en Friedrich Hayek. Iedere generatie zoekt denkers om zich af te zetten tegen de vorige.»

HUMO En waarin verschilt deze jeugd van de vorige generaties?

Pohlmann «Zij vormen het sluitstuk van een samenleving die rond een diensten-economie is opgebouwd. Zij zijn vooral begaan met werkloosheid en jobcreatie, omdat hun situatie veel onzekerder is.»

'Diversiteit vinden ze oké, maar open grenzen niet'

HUMO Is dat zo? Begin jaren 80 ging je ook linea recta van de universiteit naar het stempellokaal, want er waren geen jobs, alleen gesubsidieerde nepstatuten.

Pohlmann «Toen durfden de regeringen de staatsschuld nog doen oplopen. Tot midden de jaren 70 werkte ongeveer iedereen tot zijn 65ste. Daarna haalde de overheid ouderen uit de arbeidsmarkt, zodat er plaats zou vrijkomen voor de werkloze jongeren. Dat is niet gebeurd, maar er is wel een cultuur van vroeg stoppen met werken ontstaan. Daardoor moet je meer pensioenen én meer werkloosheidsuitkeringen voor jongeren betalen. Ook dat doet jongeren revolteren: het besef dat de vorige generatie de laatste echt verwende generatie is, die vooral een schuldenberg heeft nagelaten.»

HUMO Waarom heeft het rechtse verhaal nu meer aantrekkingskracht?

Pohlmann «Decennialang hebben politici beweerd dat onze uiteindelijke lotsbestemming een soort kosmopolitische wereld is, en dat de globalisering alleen maar voordelen heeft. Maar de problemen van zo’n multiculturele maatschappij zijn nooit aangepakt, en een grote groep is door de globalisering tot have-nots gedegradeerd. Dan wordt hun identiteit hun laatste baken van verzet. Zowel rechts als uiterst links weten daar beter op in te spelen dan het politieke centrum.»

HUMO Ook bij jonge mensen met een migratieachtergrond wordt een al dan niet religieuze identiteit steeds belangrijker.

Pohlmann «Ik woon in Borgerhout en ik ben de enige blanke in de boksclub. De gewone jongens uit de wijk zijn zeer gevoelig voor identiteit en autoriteit. Maar ik gok dat de mensen in mijn buurt bijna allemaal voor de PVDA van Peter Mertens zullen stemmen. SP.A heeft afgedaan na het hoofddoekenverbod, en Groen sinds het verbod op het onverdoofd slachten.»

‘Jonge migranten lijden onder isolement’

Jan Callebaut (61) is al decennia marktonderzoeker. Merkte hij in de loop der jaren iets van verrechtsing of verlinksing bij de jeugd?

Jan Callebaut «De vraag is natuurlijk hoe je jeugd definieert. In Antwerpen heeft 67 procent van de jongeren tussen de 10 en de 20 jaar een migratieachtergrond. Niemand is er tot dusver in geslaagd een kwalitatief aanvaardbare steekproef uit te voeren bij die groep. Ze antwoorden niet, dus we kunnen ze niet in kaart brengen.

»De blanke jeugd wordt wat rechtser, zeker als het over sociaal-culturele thema’s gaat, maar zij vormen in zowat alle centrumsteden stilaan een minderheid. Ze voelen zich ook steeds meer gedesoriënteerd, ze zien geen houvast meer. We hebben onlangs een studie over het merk België gedaan, en daarvoor hebben we ook een paar honderden interviews afgenomen bij Turkse en Marokkaanse jongeren. Daar blijkt bijvoorbeeld uit dat jonge mensen met een Marokkaanse achtergrond veel meer openstaan voor nieuwe informatie dan blanke Belgische jongeren. Die laatsten hebben meer vooroordelen. Ook opvallend is dat je bij jongeren met een migratieachtergrond een middenklasse ziet ontstaan die wil genieten van het leven. Daar groeit van onderuit een nieuwe samenleving, maar die realiteit verdoezelen we. We blijven ons buitenproportioneel focussen op een uiterst klein groepje moslims dat radicaler denkt.»

HUMO Waar vind je die nieuwe meerderheid jongeren wel?

Callebaut «In hun eigen subculturen. Je vindt meer jongeren met een migratieachtergrond in breakdance-kringen dan in moskeeën, hoewel het ene het andere niet uitsluit. Ze creëren hun eigen taal en staan wantrouwig tegenover de blanke normen en waarden op school en in de media. Het VRT-nieuws is hetzelfde als dat van Al Jazeera, maar bij Al Jazeera is de context anders: de jongeren zien er rolmodellen, terwijl de Belgische media veel minder vertrouwen oproepen. Je ziet echt een nieuwe verzuiling.»

HUMO In welke hoek zou je de migratiejongeren situeren: links of rechts?

Callebaut «Twee derde van die groep is redelijk conservatief op religieus gebied, maar zeer progressief als het over nieuwe media gaat. Bekijk welke Facebookvrienden ze hebben, en je ziet dat de helft bestaat uit mensen met dezelfde migratieachtergrond, de andere helft uit vrienden met een andere migratieachtergrond of blanke Belgen. Blanke Belgen hebben veelal andere blanken als vriend.»

HUMO Kijken ze anders naar België dan de blanke jongeren, ook politiek?

Callebaut «Heel opmerkelijk: uit onze studie blijkt dat ze meer vertrouwen hebben in de Belgische instellingen dan in die van het land waar hun familie vandaan komt. Ze weten zeer goed dat de corruptie hier kleiner is en de vrijheden groter zijn. Maar jammer genoeg zeggen ze ook in koor dat de mensen in hun land van herkomst hen liever zien dan de mensen hier.

»Ik heb de indruk dat ze meer lijden onder het isolement dan onder de discriminatie. Telkens als ik naar een Nederlandse zender kijk, merk ik dat het klimaat daar veel opener is. Wij zouden moeten beseffen dat, wanneer we willen dat moslims meer loskomen van hun religie, de enige weg de integratie is. Anders blijft de islam voor hen meer een middel om hun identiteit te bevestigen dan een private religieuze overtuiging. Hoe meer kritiek we daarop geven, hoe meer ze zich eraan zullen vastklampen.»

HUMO Het lijkt wel of u politieke keuzes, zeker in die groep, van ondergeschikt belang vindt?

Callebaut «Eigenlijk wel. Als we van onze nieuwe samenleving een succes willen maken, dan zullen we nog veel ruziemaken en discussiëren, maar alles staat of valt met hen te aanvaarden, en zeker de succesvolle middenklasse die zich aan het ontwikkelen is. Uit onze studie blijkt alleszins dat veel moslims bereid zijn om hun kritische houding tegenover onze samenleving aan te passen. Het gaat bij die generatie niet in de eerste plaats over links of rechts, maar over het promoten van rolmodellen, over het in de verf zetten van die nieuwe opkomende middenklasse, waar je haast nooit iets over leest.»

Wat denkt de jeugd van tegenwoordig? Bekijk meer filmpjes »

Humo 4002/20 16/05/2017

Dit artikel verscheen in:

HUMO van dinsdag 16 mei 2017

Lees alle reportages

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven