Socioloog Richard Wilkinson buigt zich over de inkomenskloof

© Sofie Van Hoof

Volgens zijn theorie leven mensen langer, gezonder en gelukkiger in landen met meer gelijkheid. En de verschillen kunnen groot zijn: in sterk ongelijke landen zijn er vijf keer meer geesteszieken dan in relatief gelijke landen, en lijden mensen tot zes keer meer aan overgewicht. Die verschillen zijn zo groot omdat de ongelijkheid niet alleen gevolgen heeft voor de basis van de piramide, maar ook voor de top; de ongelijkheid verpest een hele samenleving.

"Ongelijkheid maakt ons allemáál ziek."

• Wilkinson «Het belangrijkste wat ons boek aantoont, is misschien dat ongelijkheid ook ernstige psychosociale effecten heeft, en dat is toch minder evident. Ongelijkheid creëert onzekerheid over status en identiteit, en zorgt voor gevoelens van inferioriteit.

  »Die werken op allerlei terreinen door en leiden ook tot gezondheidsproblemen. Daar heb ik zelf mee geworsteld: kon het echt kloppen dat uitsluitend verschillen in sociale status zo’n grote impact kunnen hebben op de gezondheid? En dus niet de slechte behuizing of de ongezonde voeding, of welke andere factor dan ook.»

• Wilkinson «Als je goed in je vel zit, zelfvertrouwen hebt en controle over je leven meent te hebben, is het niet moeilijk om te stoppen met roken of drinken, veel te bewegen of gezond te eten. Maar dat is niet zo voor wie zich down voelt, of in een hoek geduwd. Die mensen lopen gezondheidsrisico’s omdat ze doorgaan met roken, te veel chocolade eten, enzovoort.

  »Een lage sociale status is één van de belangrijkste oorzaken van stress, en stress ligt aan de basis van verwikkelingen met hart en bloedvaten en het immuniteitssysteem. Chronische stress kan allerlei directe effecten op je lichaam hebben — men vergelijkt het meer en meer met vroegtijdig oud worden.»

• Wilkinson «Ook mensen die professioneel met armoedebestrijding bezig zijn, hebben er dikwijls moeite mee om te aanvaarden dat niet armoede, maar ongelijkheid het grote probleem is. Als je dagelijks met daklozen te maken hebt, die geen cent meer bezitten, dan komt absolute armoede je vlug als het grotere probleem voor.

  »Maar er zijn – gelukkig! – vrij weinig daklozen, terwijl er ontzettend grote aantallen relatieve armen zijn: mensen die zich in de schulden gestoken hebben, en die daar slapeloze nachten en stress aan overhouden, met alle leed en gezondheidsrisico’s van dien.»

• Wilkinson «Mensen beseffen dat we in een maatschappij leven die een geweldig materieel succes is, maar die tegelijk een sociale mislukking is. Had je in de negentiende eeuw het comfort voorspeld dat vandaag zowat iedereen geniet, dan zou men zich dat toen voorgesteld hebben als een bloeitijd van de mensheid, een toestand van ongelofelijke harmonie.

  »De realiteit is vandaag compleet anders: in veel ontwikkelde landen is het aantal geesteszieken bij de jongste generatie flink toegenomen. In Groot-Brittannië hebben we het dan over een miljoen kinderen. Bedenk eens hoeveel tienermeisjes zichzelf verminken, en hoeveel jongeren verslaafd zijn aan drugs, of aan geweld.»

• Wilkinson «Er zijn structurele maatregelen nodig, zoals fiscale maatregelen om de grootverdieners meer te doen betalen - we moeten bijvoorbeeld de belastingparadijzen opdoeken. Maar om een maatschappelijk draagvlak te creëren voor die maatregelen, is die ethische dimensie belangrijk.

  »Anthony Appiah beschrijft in ‘The Honour Code’ hoe het misvormen van vrouwenvoeten in China verdwenen is. Door het contact met westerlingen gingen de Chinezen beseffen dat vreemdelingen dat verachtelijk vinden, en omdat ze voelden dat er op hen neergekeken werd, zijn ze ermee gestopt.

  »Bij ons zijn mensen gaan beseffen dat vrouw- of homovijandige uitspraken niet kunnen, en zo zouden we ook moeten bereiken dat mensen zich voor hun excessieve rijkdom gaan schamen.»

• Wilkinson «Het gaat me niet zozeer om de rijkdom op zich, maar om het egoïsme dat ermee samenhangt, de gevoelens van superioriteit. Daarmee stichten de superrijken wel degelijk onheil, want veel mensen onderaan op de ladder geloven zelf dat ze daar staan omdat ze minderwaardig en dom zijn.

  »Ze beseffen niet meteen dat wie bovenaan op de ladder staat veel meer scholingskansen heeft gekregen, en van in de wieg opgegroeid is in een milieu dat het IQ en zoveel andere dingen mee heeft bepaald. Daar komt veel psychisch lijden uit voort.»

• Wilkinson «In het hele debat over de bonussen verrast het me dat je altijd weer hoort dat er geen probleem is met een bonus voor de CEO, zolang er maar een prestatie tegenover staat. Alsof een goed bedrijfsresultaat alleen van de CEO afhangt!

  »Mij lijkt het normaal dat iederéén een bonus verdient bij een goed resultaat, als er dan toch bonussen moeten zijn. Want waarvoor dient een loon eigenlijk? Ik heb in mijn hele leven geen bonus gezien, en ik heb er ook nooit één verwacht, zoals zoveel mensen. We hebben het toch altijd prima gedaan zonder bonussen?

  »Bij de honderd bedrijven van de Financial Times Share Index zijn de hoogste lonen vandaag gemiddeld driehonderd keer hoger dan de laagste. Kan je als baas iets bedenken om mensen nog méér te vernederen dan ze een derde van één procent van jouw loon te geven? Andersom is er natuurlijk geen krachtiger middel te bedenken opdat die bazen zich superieur zouden voelen.»

• Wilkinson «Zelf hecht ik het meeste belang aan maatregelen waardoor mensen meer controle krijgen over hun werk — we weten inmiddels dat dat ook van het grootste belang is voor hun gezondheid. Vandaar mijn aandacht voor alles wat tot meer economische democratie kan leiden: meer werknemers in de bestuursraden van ondernemingen, meer werknemers die aandelen van hun bedrijf hebben, initiatieven in de non-profitsector.

  »Misschien zit er wel iets in dat een buy-out van een bedrijf door de werknemers een echte gemeenschap kan maken van iets wat niet méér is dan iemands bezit?

  »Voorts pleit ik ervoor om de zaken niet te smalletjes aan te pakken door alleen op de inkomensongelijkheid te focussen. We zitten tegelijk ook met de opwarming van de aarde: onze wereld is dringend toe aan een duurzaam ontwikkelingsmodel. Ongelijkheid vuurt de consumptiedrift nog aan — ook in dat opzicht is een samenleving met meer gelijkheid de juiste weg.»