Van het kastje naar de muur: demasqué van de reality-tv

Meer dan eens zijn de grenzen van het genre al verlegd én overschreden. Steeds vaker duiken verhalen op over zogenoemde wurgcontracten. Steeds weer laten kandidaten weten dat ze zich misbruikt voelen. En steeds meer lijken psychologen achter de schermen hun boekje te buiten te gaan. Hoe zit het nu eigenlijk? Op die prangende vraag geeft Humo vanaf deze week het niet zelden verbijsterende antwoord.

"Het zijn kandidaten, geen mensen."

Beginnen doen we met het reilen en zeilen achter de schermen van de realitytelevisie. Want op het scherm mogen we misschien genieten van de schone schijn, de werkelijkheid is niet altijd even fraai.

(...)

De term ‘reality-tv’ werd begin jaren negentig internationaal populair dankzij de docusoap. In tegenstelling tot traditionele documentaires, die de wereld laten zien om hem te kunnen verbeteren, wilde de docusoap niet analyseren of interpreteren. Het was: observeren wat er gebeurde en er eventueel een commentaarstem overheen zetten. Voorbeelden van zulke programma’s waren vanaf eind jaren negentig bij ons te zien in de VRT-reeks ‘Het leven zoals het is’, die zich onder meer afspeelde op een camping, in een autorijschool, een kinderziekenhuis, een luchthaven.

Leo De Bock was in 1997 verantwoordelijk voor de documentaires van de VRT en klom in de daaropvolgende jaren op tot netmanager van Canvas/Ketnet en hoofd van de televisienieuwsdienst.

Leo De Bock «'Het leven zoals het is': die titel was soms bedrieglijk, omdat men net níét het leven toonde zoals het was. Zo wou de VRT een bijsturing van een reeks over inspecteurs. Er zaten te veel allochtonen in, vonden ze - terwijl dat een dagelijkse realiteit was voor die inspecteurs. Zo’n bijsturing is natuurlijk een verregaande vorm van manipulatie en misleiding. Maar de moeilijkheid is dat je buiten het kader van de journalistiek geen codes hebt. Bij infotainment hebben omroepen en productiehuizen vrij spel. Alles kan. Of toch veel te veel.»

In 1992 werd door MTV een razend populaire docusoap gedraaid die een stapje verder ging dan andere docusoaps: ‘The Real World’. Daarin werd er een eigen wereld gecreëerd voor de deelnemers, jongeren die samenwoonden in een loft in Manhattan. Ze werden nog niet, zoals later zou gebeuren, van de buitenwereld afgesloten, maar gingen werken en hadden contact met vrienden en familie. In de volgende seizoenen werd de casting al verfijnd om conflicten uit te lokken: een homo met hiv en een jonge Republikein werden bijvoorbeeld in hetzelfde huis gezet. ‘The Real World’ werkte ook met een videodagboek, waarbij de deelnemers tegen de camera hun emoties kwijt konden, iets wat de meeste realityreeksen later hebben overgenomen.

De eerste succesvolle realityshow zoals we die nu kennen, was ‘Expeditie Robinson’ (in sommige landen ook ‘Survivor’ genoemd). In de jaren negentig probeerde de Engelse uitvinder van het format, Charlie Parsons, het te verkopen aan de BBC, maar die waren niet enthousiast. 'Te extreem,' luidde het. Ook in de VS liepen de tv-networks er niet warm voor. Daarom kwam het programma voor het eerst tot stand in Zweden, in 1997. Maar nog voor de eerste aflevering was uitgezonden, had er al een weggestemde deelnemer zelfmoord gepleegd. Hij had zich tijdens de opnames gebruikt gevoeld en was bang dat ze hem als een idioot zouden voorstellen.

‘Expeditie Robinson’ werd in Zweden de grootste tv-hit van het jaar. Nadien zouden de VS, het Verenigd Koninkrijk en de rest van de wereld volgen. En het format is nog altijd een wereldwijd succes, in meer dan vijftig landen komt het op tv. De rechten zijn al die tijd in handen gebleven van Parsons en zijn businesspartners, onder wie zanger en liefdadigheidsgoeroe Bob Geldof.

(...)

HUMO Hebben programmamakers weleens medelijden met kandidaten?

Journaliste Barbara Kuipers «Goh, er zijn er die zeggen dat de kandidaten toch koste wat het kost met hun kop op tv willen. Een veelgehoord adagium in de realitywereld is: 'Het zijn kandidaten, geen mensen.' Dat zegt alles, toch? »De manier waarop er soms met kandidaten wordt omgegaan, is ronduit stuitend. Ik heb een keer meegemaakt dat de vrouwelijke singles in ‘Temptation Island’ te weinig hun best deden om de mannen te versieren. De eindredacteur riep hen bij elkaar en brieste dat dit hun enige kans was om beroemd te worden en wat van hun leven te maken. Anders zouden ze over vijf jaar allemaal met hun uitgezakte kut op een armoedige bank naast één of andere loser zitten. Echt, zo zei hij het. En die meisjes waren heel gevoelig voor dat soort preken. Velen van hen zagen hun deelname werkelijk als een kans om beroemd te worden. Iemand met een hoge rang kreeg dus veel van hen gedaan.»

Anonieme programmamaker «Je hebt kandidaten die proberen alleen het beste van zichzelf te laten zien, die zich op bepaalde momenten zelfs verstoppen of weigeren geïnterviewd te worden. Maar ik moet wel mijn werk kunnen doen. Het is nu eenmaal mijn taak hen te filmen! »In het algemeen vind ik dat wij onze kandidaten met respect behandelen. Veel erger zijn de roddelbladen, zoals Dag Allemaal. Die zoeken naar sensatie achter de verhalen die je op tv ziet. Goede kandidaten staan tegenwoordig huiverachtig tegenover een deelname, omdat ze weten dat ze in de boekskes met de grond gelijkgemaakt kunnen worden, iets wat wijzelf nooit zouden doen. Die bladen gaan spitten in het verleden van de kandidaten, enkel en alleen om meer te kunnen verkopen. Tja, dat gaat te ver, hè.»

Het leven zoals het is : Rijschool