Reality-tv (3): Uw contract of uw leven

Wat ze er nooit bij vertellen, is dat hun kandidaten niet durven te praten, uit schrik voor torenhoge boetes. We verzamelden in het grootste geheim een aantal deelnemerscontracten en legden die voor aan emeritus hoogleraar Roger Blanpain, gespecialiseerd in arbeidsrecht, die alle overeenkomsten en bijlagen uitploos: ‘Deze contracten behoren tot de meest mensonterende en rechteloze overeenkomsten die men zich in een rechtsstaat kan indenken.’

"Die contracten zijn strijdig met de rechten van de mens"

Enkele quotes

We konden de hand leggen op contracten die de voorbije jaren in onze contreien werden getekend voor ‘Expeditie Robinson’ (eerst op VT4, later op de VMMa-zenders, gemaakt door o.a. Kanakna, Talpa en SBS-Broadcasting), ‘Boer zkt vrouw’ (vtm, productiehuis FremantleMedia), ‘Idool’ (vtm, FremantleMedia) en ‘Domino – De zoektocht’ (vtm, productiehuis Eyeworks). De ondertekenaars die ons hun contracten lieten zien, riskeren wel een flinke duit, want daarin staat dat de inhoud niet bekendgemaakt mag worden, op straffe van boetes van 10.000 tot 50.000 euro. In een contract van ‘Expeditie Robinson’, staat ook hoelang de kandidaten hun mond moeten houden: ‘De geheimhoudingsplichten hebben een duur van dertig jaar.’

[...]

HUMO Bij rechtszaken in Frankrijk en Nederland werden deelnemers aan de realityprogramma’s ‘De gouden kooi’ en ‘Temptation Island’ door de rechter als werknemers beschouwd. En dus hebben ze wél recht op een vergoeding.

Blanpain «Partijen kunnen nooit om het arbeidsrecht heen. Die overeenkomsten maken deel uit van een economisch gebeuren met winstbejag. Er zijn sponsors bij betrokken, en in die contracten staan instructies in verband met sponsors. Het is dus duidelijk dat het voor de productiehuizen om een beroepsactiviteit gaat. Is dat ook zo voor de deelnemers? Veel hangt af van de aard van hun prestaties. In gevallen waar het gaat om een ‘zware prestatie’ die het ‘plezier’ overstijgt, zoals hier wel degelijk het geval is, geldt het arbeidsrecht. Met andere woorden: dan moet er een vergoeding zijn.»

HUMO Dus proberen te overleven op een onbewoond eiland of een restaurant uitbaten terwijl ze je dag en nacht filmen, beschouwt u als arbeid?

Blanpain «Inderdaad. En die arbeid moet betaald worden. Dan spreek ik nog niet over sociale bijdragen. In ieder geval geldt de sociale wetgeving, ook op het vlak van veiligheid, gezondheid en welzijn van de werknemer.» De VMMa dekt zich bij ‘Domino – De zoektocht’ op een kurkdroge manier in als het over vergoedingen gaat: ‘Voor zover wettelijk een vergoeding dient bepaald te worden, wordt die door de partijen op 0 (nul) euro bepaald.’

Om het arbeidsrecht te omzeilen, wordt er in de overeenkomst van ‘Boer zkt vrouw’, een programma van vtm, expliciet verwezen naar het plezier waar professor Blanpain het over heeft: ‘Ik wil aan het programma deelnemen voor het plezier en/of omdat het mij de kans kan bieden om mijn talenten te profileren. Het is niet mijn bedoeling om voor mijn deelname enig loon of andere vergoeding te ontvangen.’

Dat deelnemen aan een realityprogramma het plezier wel degelijk overstijgt, mag blijken uit de volgende clausule: ‘Het verblijf zal gepaard gaan met bijzonder zware lasten, gevaren en risico’s: onder meer ernstige fysieke ontberingen, een hard klimaat, de volledige afwezigheid van enig comfort (stromend water, elektriciteit, radio en telefoon, vast onderdak, etc.), een volledig isolement van de buitenwereld en naar alle waarschijnlijkheid extreem zware psychische spanningen.’ (‘Expeditie Robinson’)

Ook op het vlak van veiligheid, gezondheid en welzijn zou volgens professor Blanpain de sociale wetgeving moeten gelden, maar dat zien de makers van ‘Expeditie Robinson’ anders: ‘De aansprakelijkheid van SBS BROADCASTING B.V. met betrekking tot de veiligheid van de deelnemer beperkt zich tot het geven van inlichtingen en de levering van materiaal (…) De deelnemer draagt het volledige risico voor eigen schade ingevolge de deelname aan het programma.’ (‘Expeditie Robinson’) ‘Onder geen beding strekt de aansprakelijkheid van Talpa zich verder uit dan deze die gedekt is door de verzekering (…) De deelnemer is zich bewust van het risico op eventuele materiële en/of lichamelijke schade verbonden aan het programma.’ (‘Expeditie Robinson’)

[...]

Sommige contracten, zoals dat van ‘Domino – De zoektocht’, vermelden dat als ‘één of meerdere bepalingen (…) nietig of niet-uitvoerbaar zou blijken te zijn omwille van wettelijke of reglementaire bepalingen’, de rest van het contract nog steeds geldt. Met andere woorden: er zitten onwettelijke clausules in het contract, maar de deelnemers moeten die zelf maar zien te vinden. En ze moeten zich sowieso aan alle andere clausules houden. Wat opvalt bij het lezen van de contracten, is hoe onevenwichtig ze zijn opgesteld: alle afspraken zijn volledig in het voordeel van de producenten.

Een voor de hand liggend voorbeeld is het ‘Idool’-contract. De laatste tien overblijvers bij ‘Idool’ zijn de finalisten. Die moeten een contract ondertekenen waarin staat dat ‘ik (a) een overeenkomst afsluit met SONY Music Entertainment Belgium NV voor mijn exclusieve diensten als een artiest voor opnames; (b) een overeenkomst afsluit met Starway NV voor het gebruik van mijn naam, afbeelding, beeltenis en biografie in verband met reclame, aanprijzing, merchandising en sponsoring; en (c) een overeenkomst afsluit met Starway voor het management van mijn artiestencarrière.’ De winnaar van ‘Idool’ heeft geen andere keuze dan alles te aanvaarden wat de producenten van hem of haar eisen.

[...]

Met andere woorden: de producenten doen met de kandidaten wat ze willen. Maar een deelnemer die uit een reeks wil stappen omdat hij zich misbruikt voelt of zich in een rol gedwongen voelt, moet een schadevergoeding betalen die duizenden euro’s kan bedragen. Blanpain «Dat kan allemaal niet! Eenzijdige wijzigingen van essentiële werkvoorwaarden zijn verboden. Een werknemer moet een overeenkomst ook altijd zelf kunnen beëindigen. Je kunt zoiets niet verbieden. De boetes die de producenten opleggen, zijn bijgevolg totáál onwettelijk.»

[...]

HUMO De deelnemers mogen niet weigeren om gefilmd of geïnterviewd te worden. Hoe zit het met het gebrek aan privacy in veel realityprogramma’s?

Blanpain «Iederéén heeft recht op privacy. Je kunt dat recht niet afstaan, ook niet voor een tv-programma. Het wordt elke mens gegarandeerd door de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, door het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie én door de Belgische grondwet. Een inbreuk op de privacy kan enkel voor zover dat echt nodig is voor de arbeidsprestatie, en die inbreuken zijn beperkend te interpreteren. Iemand dag en nacht dat recht ontnemen, wat de fysieke of mentale staat van de deelnemer ook moge zijn, kan niet door de beugel. »De fundamentele mensenrechten worden in deze contracten op schandelijke en onaanvaardbare wijze overschreden. En dan heb ik het over de menselijke waardigheid, vernederingen, slavernij.»