'Arm en kansrijk': eerste hulp voor ontwikkelingshelpers

Tot dan toe een nauwelijks bestudeerd fenomeen, want: hoe kun je spreken over een economisch leven als je minder dan 75 eurocent per dag kunt uitgeven? Een half decennium later is uit dat artikel ‘Poor Economics’ voortgevloeid (in het Nederlands verschenen als 'Arm en kansrijk’), een internationaal gelauwerd boek dat in mitrailleurtempo feiten afvuurt op ingesleten ideeën over ontwikkelingshulp.

"Je moet de armen juist wèl betuttelen."

Een eerste idee dat eraan moet geloven, is het denkbeeld dat de allerarmsten in deze wereld honger lijden. In de praktijk blijkt dat zelfs mensen die moeten rondkomen van minder dan 75 eurocent per dag zelden honger hebben, schrijven Duflo en Banerjee. Meer nog: ‘slechts’ 40 tot 80 procent van hun budget gaat naar voedsel.
Er zijn natuurlijk hongersnoden, veroorzaakt door ecologische of humanitaire rampen. En soms rapporteren arme mensen dat ze tijdelijk maaltijden moeten schrappen - ‘iets wat ze haten,’ volgens de auteurs. Maar eigenlijk zijn er genoeg calorieën voorradig voor de  hele wereldbevolking. Arme mensen willen niet méér eten hebben. Gevraagd waar ze hun geld aan zouden spenderen als ze meer geld hadden, zeggen ze: lekkerder eten. En een televisie. Ter illustratie vertellen Duflo en Banerjee over hun ontmoeting met een straatarme Marokkaan.

Esther Duflo «Toen we hem ontmoetten, was onze eerste vraag: ‘Als je meer geld hebt, wat zou je dan doen?’ Hij zei: ‘Ik zou meer eten kopen.’ Maar hij had wel een tv-toestel staan. En toen vroegen we hem: ‘Waarom koop je niet gewoon meer eten, in plaats van die televisie?’ Zijn antwoord: ‘Die televisie is belangrijker, dat komt eerst.’»

HUMO Veel rijke westerlingen zouden vinden dat die man dom is: ‘De armen kiezen foute prioriteiten.’
Duflo «Of ze zouden hem impulsief vinden. Maar hij wás helemaal niet impulsief, want hij had die tv niet op krediet gekocht. Hij had daar lang voor moeten sparen. Het was een bewuste aankoop die hem veel moeite had gekost - met andere woorden: een échte economische keuze. Is dat dan dom? Sowieso vind ik het vreemd dat een buitenstaander zegt dat iets stom is als iemand iets verkiest boven iets anders.»

HUMO Het is een vorm van paternalisme die nochtans vaak voorkomt, schrijft u.
Duflo «Als het over de armen gaat, hebben wij in het Westen een grote neiging om paternalistisch te zijn: 'Waarom kies je geen eten in plaats van televisie, want daar zul je sterker van worden!' Zonder na te denken over het leven dat die mensen leiden. Het zou ons nochtans niet zoveel moeite kosten om ons in hun situatie te verplaatsen, en ons te realiseren dat het leven in zo’n dorp saai kan zijn. Die man kan geen citytripje boeken als hij zich verveelt, zoals wij.
Plus: je leeft niet om fysiek fit te zijn. Je leeft om zin aan je leven te geven. Wij vinden snel dat armen een soort machines zijn - mechanische dingen die we genoeg moeten voeden, en dan komt het wel goed. We doen dat misschien niet bewust, maar dat idee is er wel.»

HUMO Het helpt als je nog nooit een arme hebt ontmoet.
Duflo «Juist. Een ander soort paternalisme is: denken dat de armen niet met belangrijke dingen bezig zijn. Ze wéten toch dat proper water belangrijk is? Waarom koken ze hun water dan niet voor ze het drinken? En waarom sparen ze niet voor hun pensioen? Het idee daarachter is dat armen niet gedisciplineerd zijn, en dat wij veel beter gedisciplineerd zijn. Fout! Wij zijn níét beter in staat om onszelf te controleren. Wij leven gewoon in een systeem dat ons sterk controleert. Veel kleine beslissingen die arme mensen elke dag moeten nemen, worden voor ons genomen. Automatisch. Wij moeten er niet aan denken om ons water te koken, want het komt proper uit de leiding. Wij moeten niet sparen voor ons pensioen, want we hebben sociale zekerheid.
Je moet je eens afvragen: zou ik beter zijn in arm zijn dan de meeste armen? De kans is groot van niet. Ikzelf ben bijvoorbeeld niet zo'n held in stiptheid: ik heb de neiging om praktische beslissingen voor me uit te schuiven. Mijn werkgever, het Massachusetts Institute of Technology, biedt gratis griepspuiten aan. De vaccinatie vindt plaats op het werk, op een paar meter van mijn bureau. Ik krijg meerdere herinneringsmails over die griepspuit. Ik ben niet bang van naalden. En tóch is het er vorig jaar niet van gekomen. Ik heb daarna trouwens griep gekregen (lacht). Geen pretje. Ik dacht: ‘Dat is nu mijn verdiende loon. Ik ben beroepshalve altijd tegen mensen aan het zeggen dat vaccins levensbelangrijk zijn, en dan sla ik het zelf over.’
Ik ben ervan overtuigd: wij maken minder fouten dan de armen omdat er geen ruimte is om ze te maken. En daardoor krijgen we meer mentale ruimte om over echt belangrijke dingen na te denken. Zoals: wat moeten mijn kinderen later bereiken? In plaats van: heb ik het drinkwater vandaag al gekookt?»

Bekijk Esther Duflo op de TED-conferentie:

HUMO U stelt dat het soms een goed idee is om arme mensen te belonen om pakweg hun kinderen te laten vaccineren: wat geld, of een portie linzen. Dat is geen populair standpunt.
Duflo «Niet ter rechterzijde, en evenmin ter linkerzijde. Rechtse ideologen vinden dat je mensen niet moet betuttelen. Ik denk dat dat totaal fout is. Mensen die zeggen dat we de armen maar met rust moeten laten, gaan voorbij aan de controlerende setting waarin wij leven. We hebben daar veel baat bij, en het zou fout zijn om de armen dat te ontzeggen. Bij ngo's vinden ze dan weer dat je mensen niet mag omkopen: je moet ze opvoeden tot ze vanzelf het licht zien. Nochtans blijkt op het terrein dat een portie linzen of een kleine som geld meer effect heeft. En het valt per vaccinatie ook goedkoper uit dan klassieke informatiecampagnes.
Het zijn allebei ideologische argumenten die weinig steek houden. Door iemand geld te geven, neem je zijn vrije wil niet af, hè. Als iemand écht niet gevaccineerd wil worden, zal hij dat ook niet voor een paar eurocent doen. Maar het kan wél een grote hulp zijn voor iemand die sowieso zijn kinderen wil laten vaccineren. Mensen vinden het niet leuk om naar de kliniek te gaan of om aan te schuiven. Ze daarvoor belonen maakt het hen makkelijker om de juiste keuze te maken.»

HUMO Het paternalisme tegenover armen is misschien het grootst op het vlak van seksualiteit. De hiv-epidemie wordt gemakshalve toegeschreven aan een gebrek aan seksuele zelfbeheersing bij armen. Onterecht, schrijven jullie.
Duflo «Jongeren - ook extreem arme en ongeschoolde jongeren - nemen zorgvuldige beslissingen over hun seksualiteit. Je moet wel tot die vaststelling komen als je de feiten bestudeert. Keniaanse meisjes krijgen vaak hiv omdat ze seks hebben met oudere mannen. Waarom? Omdat ze in die oudere mannen een partner zien die met hen kan trouwen. Als je als meisje afstudeert en het duurt te lang voor je een partner vindt, riskeer je om te eindigen als een oude vrijster en het huisslaafje van de hele familie.»