Connie Palmen over moeders en dochters

Nu, met Moederdag in aantocht, wil ik er het fijne van weten: hoe werkt dat, tussen meisjes en hun moeder?

Zondag - niet toevallig ook Moederdag - is er 'De Verschijningen': op een boot in Merkem, een geheim van de Westhoek, leest een zorgvuldig geselecteerd kransje bekende vrouwen een zelfgeschreven tekst over hun moeder voor. Bij drie van die vrouwen mocht ik al even schroomvallig peilen naar de band met hun moeder, en hun eigen ervaring met het moederschap.

'Groots, definitief, voor altijd, en ondertekend'

Connie Palmen (56) is de schrijfster van 'De wetten', 'De vriendschap, 'I.M.', 'Logboek van een onbarmhartig jaar' en zoveel ander moois - en overtuigd kinderloos.

'Wie een leven baart, baart ook een dood. Dat is van een hardheid waartegen je je moet wapenen.' Ik zit net op de sofa bij Connie Palmen, een schrijfster die ik hoog heb zitten, en ik ben al getrakteerd op vruchtensap en levenswijsheid.

Connie Palmen «Ik ben opgegroeid in Sint-Odiliënberg, een katholiek dorp in Limburg. Mijn ouders waren gelovig, maar het waren geen kwezels - ik kan niet zeggen dat ik in een moreel carcan werd gedrukt. Vrij denken en doen: daar stonden mijn ouders nogal op. En dat heb ik dus maar m'n hele leven gedaan (lacht).

»Mijn moeder kwam uit een gezin van acht twaalf kinderen, en zij was de oudste dochter. Ze was intelligent, en zéér leergierig, maar de wereld bestormen zat er niet in. Doordat ze de oudste was in zo'n groot gezin kreeg ze al snel de rol van tweede moeder toebedeeld. De basisschool, ja, die mocht ze nog wel afmaken, maar daarna was het gedaan met studeren. Daar zit ze nog altijd wat mee: dat ze die leergierigheid toen niet heeft kunnen doordrijven.»

HUMO Jij hebt dat wél gedaan. Je haalde twee doctoraten en werd een gevierd schrijfster. Wekte dat jaloezie op bij je moeder?

Palmen «Absoluut niet. Ze stimuleerde me net in die leergierigheid, hoopte vurig dat ik die wél ten volle zou kunnen benutten. En toen ik dan later mijn leven op de rails zette door weg te gaan uit Sint-Odiliënberg, door te gaan studeren en me daarna aan het schrijven te zetten, heeft ze dat nooit als verraad aanzien. Ze gaf me kansen, en ik zag het als mijn plicht om die kansen te benutten.

»Het helpt als je de sociologische achtergrond van de generatie van mijn ouders een beetje kent. Die mensen kwamen uit de oorlog: alle energie ging naar de heropbouw van de maatschappij, en er was weinig ruimte voor persoonlijke ontplooiing. Maar ze konden wel kansen creëren voor hun kinderen - voor mijn generatie was het wél mogelijk om de vleugels uit te slaan, en te klimmen op de maatschappelijke en economische ladder. Dat ik dat deed, maakte mijn moeder dus vooral blij.

»Door al die kansen ontstond er voor mijn generatie een soort plicht tot geluk. Het pad was geëffend, alles was mogelijk als je maar een beetje je best deed, en dus kon je het niet maken om ongelukkig te zijn. Als je dat toch was, hield je dat verborgen voor je ouders.»

HUMO Voel je je dan niet schuldig omdat je niet eerlijk bent tegen je ouders?

Palmen «Sowieso denk ik niet dat de relatie tussen ouders en kinderen gebaseerd moet zijn op volledige eerlijkheid Integendeel, de familie is je oefenterrein voor de schijn.

»Inderdaad: Ouders en kinderen moeten niet de volledige kennis hebben over elkaar. Als ik mijn moeder over álles verteld had, over elke sombere gedachte en elke uitspatting en elke kleine crash, dan had ik haar daar niet gelukkig mee gemaakt. Er zijn stukken leven die beter geheim blijven. Het leven van een kind tiert op geheimzin en schijn.»

HUMO Ik wil nog even terug naar je jeugd. Ik las dat je een zeer aanhankelijk kind was?

Palmen «Extréém aanhankelijk. Ik was een meisje dat erg in de dingen opging. Elk afscheid, hoe onbenullig ook, was onoverkomelijk voor mij. Ik was ook fysiek heel aanhankelijk, wilde me voortdurend in de warmte van een ander lichaam nestelen.

»Mijn moeder was op het neurotische af bezorgd, en keek met wantrouwen naar die aanhankelijkheid. Ze was ook bezorgd over de intensiteit waarmee ik als kind al relaties met anderen aanging. Het moest altijd groots zijn, definitief, voor altijd, ondertekend.»

HUMO Je hebt twee grote, symbiotische liefdes gekend, en beide liepen ze uit op de dood - Ischa Meijer en Hans van Mierlo zijn er niet meer. Het peilloos verdriet dat daarop volgde heb je prachtig gedocumenteerd in je boeken. Maar hoe was het voor je moeder om haar dochter zo te zien lijden?

Palmen «Het was verschrikkelijk. Want zij zag natuurlijk ook hoe ik alles kwijt was, en als een vergeefs naar adem happende visje op het droge lag. Het is natuurlijk confronterend dat er voor zo'n pijn geen troost bestaat - dat je die zelfs als moeder niet kan bieden.

»Ze was ook zelf diep geraakt door de dood van zowel Ischa als Hans. Ze hield zo ontzettend veel van mijn mannen! Bij Ischa gromde ze indertijd dat ze er nóg een kind bij had, maar al snel konden ze het heel goed met elkaar vinden. En Hans, tja, als je dat geen geweldige man vond, dan deug je niet of je bent krankzinnig.

»Ik denk niet dat ik mijn moeder ooit bewust pijn heb gedaan, dat ik haar met voorbedachten rade een kwetsuur heb toegebracht. Maar ik weet wel dat ik haar pijn heb gedaan met mijn peilloos verdriet.»

HUMO Is je moeder zelf ook zo passioneel in de liefde?

Palmen «Voor passie moet je de tijd mee hebben en veel tijd hebben, en zoveel tijd stak de generatie van mijn ouders niet in de liefde, die ging naar de kinderen. Maar mijn vader was de man van haar leven was, en ik heb mijn vader altijd van haar zien houden.

»Zelf heb ik mijn moeder nooit om liefdesadvies gevraagd, God beware me, maar anderen deden dat wel. Omdat ze wijs en eerlijk is, mijn moeder, op het choquerende af.`

»Het was een warme thuis. En iedereen was er welkom. Ik kan het me allemaal nog zo voor de geest halen. De geur van pas gewassen katoen. Hoe ze op ons toeschoot om handdoekje onder blote onze voeten te leggen.»

HUMO Zelf heb je geen kinderen. Nooit overwogen, ook.

Palmen «Neen. Ik heb mijn leven gegeven aan een monomaan schrijverschap. Dat is altijd de inzet van mijn bestaan geweest, en het heeft al mijn tijd, energie en engagement opgeslorpt. Tel daarbij mijn totale   verlangen naar overgave in de liefde, en het wordt duidelijk: er was geen plaats voor kinderen.

HUMO En nu hoor ik de moeders onder de Humolezers uiteraard al protesteren: 'Mevrouw Palmen, u wéét niet wat u mist!'

Palmen «Wel, daar zit het antwoord al in: ik weet niet wat ik mis, en dus is het niet erg.

»(denkt lang na) Weet je, een kind maken krijgen is eigenlijk een heel harde angstaanjagende beslissing. Wie een leven baart, baart ook een dood. Dat is zwaarwegend, een hoge tol. De toekomstige dood van je kind ontkennen, die kennis diep wegmoffelen: misschien is dat wel de kunst van ouderschap.»

HUMO Heeft je moeder geluk gehad, denk je?

Palmen «Dat is een eye openende vraag. (aarzelt lang) Ja, maar Ik huiver om de term geluk te gebruiken. Dat klinkt alsof ze mazzel heeft gehad, en dat klopt niet. Als mijn moeder nu intens vrede heeft met haar bestaan, als ze, gelukkig is, dan is dat omdat ze daar hard voor gewerkt heeft. Er is haar niets in de schoot gevallen: haar welbehagen is het gevolg van inzet en strijd. Het is een soort geluk waar ik intens veel respect voor heb.»

HUMO Het is een netelige vraag, maar als de logische orde der dingen zich doorzet, maak jij het straks mee dat je moeder er niet meer is. Ben je daar mee bezig?

Palmen «Ja - daar ben ik áltijd al mee bezig geweest. In mijn kindertijd al zat ik vol besognes en angsten die rechtstreeks te maken hadden met de dood van mijn ouders. En ik héb het al meegemaakt, natuurlijk, want mijn vader is al in 1995 gestorven. Ieder kind kneedt zijn ziel voor de dag dat zijn vader of moeder doodgaat, maar het blijft onverdraaglijk.»

HUMO Nog een laatste vraag: je hebt er nooit een geheim van gemaakt dat je one of the boys bent - in heel je leven zit iets jongensachtig verweven. Vond je moeder dat niet jammer?

Palmen «Ik ben jongensachtig van nature, maar het is toch ook een gevolg van de situatie thuis. Ik doorvoelde de tragedie van mijn moeder, de manier waarop ze niet had kunnen zijn wie ze wilde zijn. En dat had natuurlijk alles te maken met het feit dat ze als dochter zo vroeg die moederrol op zich had moeten nemen. En dus, om het haar gemakkelijk te maken, sloot ik me aan bij mijn drie broers, en gedroeg ik me jongensachtig. Dat heeft haar op z'n minst een niet ongeestige oneliner opgeleverd: 'Ik heb vier jongens, en zij is de ergste!'»

 
De Verschijningen, met onder meer Gella Vandecaveye, Connie Palmen en Nathalie Delcroix, vindt plaats op zondag 13 mei, om 15u. in De BOOT, Ieperleedijkstraat 1a, 8650 Merkem. Meer info www.deboot.be.