Het grote Vlaamse blunderboek: aanbesteding van de Lange Wapper

, door (ddc)

18877_lange-wapper-k-daem.jpg
© Kristien Daem

Twee jaar geleden zou de bouw van de Oosterweelverbinding 1,34 miljard euro kosten. Vandaag is dat, voorlopig, 3 miljard. De werkzaamheden hadden al vijf maanden bezig moeten zijn, maar het is nog altijd wachten op de eerste spadesteek. Het moet van de gloriedagen van Paul Vanden Boeynants geleden zijn dat er nog eens zo vakkundig werd geknoeid met een aanbestedingsprocedure. Twee aannemersgroepen werden op onbegrijpelijke gronden uit de procedure geweerd, de lucky winner blijkt buitengewoon goede contacten te hebben met de jury die de knoop moest doorhakken. Maak kennis met nv Geldverspilling & Vriendjespolitiek, kortweg BAM.

'Maak kennis met nv Geldverspilling & Vriendjespolitiek, kortweg BAM'

Met 10 kilometer nieuwe autosnelweg, een tunnel onder de Schelde en een 2,4 kilometer lang viaduct - de 'Lange Wapper' - ontstaat straks in het Antwerpse havengebied de grootste Belgische bouwwerf aller tijden. Het doel: de Antwerpse ring helemaal rond maken. Maar er is nog niet één kluit aarde verplaatst, en of dat in 2008 zal gebeuren, is erg twijfelachtig. Er lopen vier rechtszaken tegen BAM (Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel), en in één ervan wordt ernstig rekening gehouden met een schadevergoeding van 400 miljoen euro. Te betalen bovenop die 3 miljard.

Kleine lettertjes

BAM bouwt niet alleen de Oosterweelverbinding, maar ook nieuwe havendokken, sluizen, tramlijnen en de nieuwe Antwerpse leien. Het geld daarvoor moet komen van de tol die automobilisten zullen betalen op de Lange Wapper en in de Liefkenshoektunnel. Voor dit megaproject zijn maar liefst drie ministers bevoegd: Kris Peeters (CD&V), Dirk Van Mechelen (Open VLD) en Kathleen Van Brempt (SP.A). Zij stopten BAM al ruim 800 miljoen euro toe, geld dat tot nu toe vooral besteed is aan studiewerk. Het studiebureau van BAM - SAM geheten - soupeerde in z'n eentje al 100 miljoen op.

Eind 2004 stelden zes consortia zich kandidaat om de Oosterweelverbinding te bouwen. Van die zes bleven er na een eerste selectie vier over: Loro, Antwerpse Bouwwerken (AB), Bouygues en Noriant. Alle vier kregen punten op een totaal van 465. Het consortium Loro (Van Laere, Betonac, CEI, De Meyer, Galère, Interbuild, Jan De Nul...) won vrij vlot met 422 op 465. Daarna volgden het Franse Bouygues met 371, AB met 354 en Noriant (CFE, Besix, Cordeel, Dredging International, Van Wellen, Fabricom GTI...) met 312 punten. Loro leek dus de grootste kans te maken, Noriant de kleinste. Maar eerste indrukken willen weleens bedriegen.

Op 21 september 2005 gaan bij de vier consortia de ingenieurs aan het werk. Ze hebben - met negen maanden vertraging - een bestek ontvangen. Dat is een duizenden pagina's dikke handleiding met specificaties over hoe alles er volgens BAM moet uitzien. De consortia hebben tot 23 juni 2006 de tijd om een first offer in te dienen, met daarbij een maquette. Ze kunnen zich baseren op een door SAM gemaakte modelmaquette, en die bevat iets bizars: een dubbeldeksbrug - het dek in de ene rijrichting ligt niet naast, maar bovenop het dek in de andere rijrichting. Uiteraard is dat maar een suggestie, benadrukt BAM in het bestek meermaals. Er staat: 'Er moet (...) creatief worden omgesprongen met de aanwezige randvoorwaarden. Er moet een analytisch en creatief denkproces in gang worden gezet om tot vernieuwende en verrassende oplossingen te komen.'

Onbegrensde vrijheid voor de architecten, dus? Een andere passage in het bestek is iets minder helder geformuleerd, maar perkt die vrijheid bij nader toezien behoorlijk in. Eis E0000.09 luidt als volgt: 'De Oosterweelverbinding dient het alignement van het aangeleverde MX-model te volgen. De maximaal toegestane afwijking bedraagt in verticale richting 3 meter. In horizontale richting dient het platform van de weg gerealiseerd te worden binnen de grenzen van de bestemmingszone 'Artikel 1 - Gebied voor wegeninfrastructuur uit het (Ontwerp)-Grup.' Slik.

Dit, denk je dan, is vakjargon. Alleen wie heel lang heeft doorgestudeerd, kan dit begrijpen.

BRON BIJ AB « Toch niet. Onze ingenieurs hebben die passage gelezen, herlezen en nog eens herlezen, maar het leek ons ambtelijke prietpraat. Geen touw aan vast te knopen.»

Eis E0000.09 bezorgt ook de ingenieurs bij Loro een punthoofd. Volgens hen, en na minutieuze berekeningen en herberekeningen, zou wat hier staat erop kunnen wijzen dat BAM niet zomaar een brug wil, maar wel degelijk een dubbeldeksbrug, zoals op de modelmaquette. De ambtelijke prietpraat blijkt de ruimte boven het Straatsburgdok namelijk zó in te snoeren dat het dok enkel nog met dat (smallere) dubbeldekstype kan worden overbrugd. Loro neemt het zekere voor het onzekere en stuurt in oktober 2005 een beleefde brief naar BAM. Hebben we het goed begrepen dat u expliciet een dubbeldeksbrug wenst? Antwoord van BAM: dat hebt u goed begrepen.

BRON BIJ LORO « Al een geluk, want in eerste instantie wilden wij een enkeldeksbrug ontwerpen.»

De aanbesteding van de Lange Wapper (2)

Grote aannemers, zo is bekend, zijn geen makkelijke jongens. Ze werken met grote budgetten en een leger juristen dat staat te trappelen om voor elk al dan niet denkbeeldig foutje in de aanbestedingsprocedure naar de rechter te rennen. Het spel moet volgens de regels worden gespeeld, en één van de regels is dat essentiële informatie over het bestek wordt gedeeld onder álle kandidaten.

Helaas: BAM zegt wel tegen Loro dat het een dubbeldeksbrug wil, maar vergeet de anderen in te lichten. Of liever: het wacht daarmee tot 27 februari 2006, amper vier maanden voor de deadline voor de first offer, 23 juni. Dan pas publiceert het, ter attentie van de vier consortia, het terechtwijzend bericht 3. Dat is een extreem complexe uiteenzetting over eis E0000.09, met één intrigerend zinnetje: '...op voorwaarde dat de relatieve positie van de Strings in verticale richting ten opzichte van elkaar niet verandert.'

BRON BIJ AB « Na wat berekeningen begon het ons te dagen. Ze wilden de doorgang zo smal maken dat er geen plaats meer was voor een enkeldeksbrug - het was een kwestie van een meter of zoiets. Dat vonden wij niet correct, want een maand eerder waren de mensen van BAM onze plannen komen bekijken. Daarop was duidelijk te zien dat onze architecten een pracht van een enkeldeksbrug hadden getekend, maar ze hebben ons toen niks gezegd. Terwijl we achteraf moeten vernemen dat ze al in oktober die brief aan Loro hadden geschreven.»

Eind maart stapt AB naar de rechtbank. Dit, vinden ze, is concurrentievervalsing. Bij BAM lijken ze te beseffen dat ze in de fout zijn gegaan, en op 22 maart komt terechtwijzend bericht 4, dat zegt dat bericht 3 wordt ingetrokken. AB blij, Loro verontwaardigd. Een enkeldeksbrug zou dan toch kunnen? Nu dreigt Loro met een proces, en dus volgt op 21 april terechtwijzend bericht 5. Met weer een nieuwe woordenbrij wordt gemeld dat het dan toch, sure thing, een dubbeldeksbrug moet zijn.

BRON BIJ AB « Daar stonden we dan met onze prachtige maquette. Nog altijd de mooiste van allemaal, vinden we zelf. Maar niet aanvaardbaar, opeens. We hadden nog zes weken om van nul te herbeginnen (zucht). Alsof, in de Ronde van Frankrijk, de tweede in de stand in de beslissende tijdrit met een blauw shirt start en halverwege de etappe te horen krijgt dat blauwe shirts verboden zijn. De organisatie heeft dat tegen alle renners gezegd, behalve tegen hem.»

HUMO Uw maquette kon naar het containerpark?

BRON BIJ AB « Wij hebben bij de Raad van State een procedure aangespannen voor een schorsing bij uiterst dringende noodzakelijkheid, maar die hebben we verloren op procedurele gronden. We strijden verder en we hopen dat de rechters de zaak zullen bekijken zoals ze is. We hopen dat de aanbestedingsprocedure nietig wordt verklaard en onze offerte alsnog wordt aanvaard.»

BAM betaalt de Groep C van Open VLD-strateeg Noël Slangen jaarlijks zo'n 900.000 euro voor 'communicatie'. Wie op hun website het woord 'transparantie' begint te turven, is na drie dagen nog bezig. Maar hardop zeggen dat het een dubbeldeksbrug moest zijn, dát was blijkbaar net iets te veel gevraagd van de communicatieve vaardigheden van BAM.

RUDI DAEMS (Vlaams parlementslid Groen!) « Dat kan toch zo moeilijk niet zijn? Het is toch maar één zin? (Verheft de stem) Wij willen een dubbeldeksbrug! Voilà, het is eruit. Het is een groot mysterie wat BAM heeft bezield om het zo ingewikkeld te maken. Elk van die consortia heeft 10 miljoen euro geïnvesteerd in studies. Dan mag je toch niet verwonderd zijn als AB zich bedot voelt?»

AB deed voor z'n ontwerp een beroep op de Britse toparchitect Norman Foster, onder meer bekend van het nieuwe Wembleystadion. Hij tekende zijn versie van de Lange Wapper samen met de Franse ingenieur Michel Virlogeux. Die bouwde met Foster al het Viaduc de Millau, de hoogste hangbrug ter wereld. Virlogeux tekende ook voor de Pont de Normandie. Als het gaat om monumentale tuikabelbruggen - zoals BAM er één wil - zijn er wereldwijd geen grotere experts te vinden.

Norman Foster had alle moeite om te begrijpen waarom de Belgen zonodig een dubbeldeksbrug wilden. Hij trok een paar keer naar Antwerpen voor gesprekken met BAM en vroeg ze om één voorbeeld te geven van een plek in Europa waar ooit een dubbeldeksbrug van dit formaat is gebouwd.

BRON BIJ AB « Niemand kon er één noemen. Omdat je zo'n complexe constructie alleen bouwt als het door plaatsgebrek niet anders kan. In Hongkong is er één, in Japan nog één, en dat zal het ongeveer zijn. Zo'n dubbeldeksbrug is duurder én onveiliger. Stel, een vrachtwagen schiet in brand. Normaal is de brandweer snel ter plaatse omdat ze in tegenovergestelde richting kan komen aanrijden. Op een dubbeldeksbrug komt ze onvermijdelijk vast te zitten in de file. Daarom bouwt niemand in de wereld dubbeldeksbruggen waar het anders kan, zoals in de Antwerpse haven. Daar is echt geen gebrek aan ruimte.»

Een enkeldeksbrug is dus goedkoper. Waardoor de offerte van AB, indien toegelaten, bijna per definitie het pleit zou hebben gewonnen. En de andere kandidaten met goede argumenten naar de rechtbank zouden zijn getrokken. BAM had de zelf veroorzaakte juridische knoop eventueel nog kunnen ontwarren door nieuwe termijnen vast te leggen of door de gunningprocedure helemaal over te doen, maar kiest voor de vlucht vooruit. Op 23 oktober 2006 wijst ze de offerte van AB definitief af omdat die 'niet voldeed aan de vraagspecificatie'.

Intussen heeft ook Bouygues afgehaakt. Zij stelden één grote, 14 kilometer lange tunnel voor, kregen te horen dat dat zéker niet mocht en dienden daarna zelfs geen offerte meer in. Bleven over: Loro en Noriant.

Anders dan de anderen had Noriant nooit enige moeite met het doorgronden van eis E0000.09. Men begon er op dag 1 meteen aan het ontwerpen van een dubbeldeksbrug. Had Noriant een glazen bol? Of betere contacten? Eén van de bedrijven in het consortium is de groep Cordeel van Vlaams parlementslid Marc Cordeel (Open VLD).

MARC CORDEEL « Ik heb drie jaar geleden al mijn functies binnen het bedrijf neergelegd. Ik ben wel nog aandeelhouder (en directeur bij holding Cordeel Invest, red.), maar ik hou me in het parlement ver weg van de debatten over de Lange Wapper. Dat zou niet deontologisch zijn.»

HUMO Wel, dat vinden wij ook.

CORDEEL « Dan zijn we het eens. Dag mijnheer.»

De aanbesteding van de Lange Wapper

Bij overheidsopdrachten is het in de regel de goedkoopste bieder die het contract binnenhaalt. Niet hier. BAM voorziet in een architectenbonus ter waarde van 100 miljoen euro. In mensentaal: BAM mag kiezen voor een maximaal 100 miljoen euro duurder ontwerp als het dat mooier vindt. Over smaak valt altijd te twisten, maar niet bij BAM. Op 27 november 2005 meldt minister Van Mechelen de oprichting van een Kwaliteitskamer, die de verschillende ontwerpen gaat beoordelen: 'Er werd over gewaakt dat deze Kwaliteitskamer multi-disciplinair werd samengesteld met internationale en nationale specialisten in architectuur, landschapsarchitectuur, stedenbouw en civiele techniek. Het is de eerste keer in Vlaanderen dat er zo'n initiatief wordt genomen. Alleen al de aankondiging van dergelijke Kwaliteitskamer heeft ertoe geleid dat de bouwconsortia gerenommeerde architecten hebben ingezet.'

Wie zou de minister bedoelen? Foster en Virlogeux, zou je denken. Iedereen was verrukt toen AB dat duo wist te strikken. Of de architecten van Loro, misschien. Daar koos men voor het Londense bureau WilkinsonEyre, dat de laatste jaren wereldwijd de ene architectuurprijs na de andere wegkaapt. Minder aannemelijk leek het dat de minister alludeerde op de architecten van Noriant. Dat consortium ging in zee met het Belgische duo Laurent Ney en Chris Poulissen en de bureaus Greisch, Royal Haskoning, Robbrecht & Daem, Studiegroep Omgeving en Geonius. Expertise in het bouwen van grote tuikabelbruggen hebben ze geen van allen, maar voor alles moet er een eerste keer zijn.

Aanvankelijk is het de bedoeling dat de ingenieurs van BAM de offertes van Loro en Noriant eerst rustig onderzoeken. Kijken of de voorgestelde bruggen passen in het uitgetekende tracé. Berekenen of ze niet omvervallen als er een F16 tegenaan knalt. Daarna pas, in fase 2, zal de Kwaliteitskamer (KK) oordelen welke offerte het mooist is. Nee, zegt BAM vandaag: het is altijd de bedoeling geweest dat de KK al bij de first offer tussenbeide kwam. Documenten waar Humo de hand op kon leggen, vertellen echter een ander verhaal.

Nemen we de notulen van de raad van bestuur van BAM, 19 mei 2006: 'In eerste instantie moet de vraag gesteld worden op welk tijdstip de Kwaliteitskamer in het onderhandelingsproces wordt ingeschakeld.' Verder, in hetzelfde verslag: 'Na afweging van deze aspecten stelt het management comité voor aan de raad van bestuur dat de Kwaliteitskamer pas betrokken wordt na indienen van de BAFO.' BAFO staat voor best and final offer, de tweede fase.

Tijdens de raad van bestuur van 16 juni 2006 - we zitten nu een week (!) voor de deadline voor de eerste offertes - staat de kwestie nog steeds ter discussie: 'Er zijn belangrijke juridische argumenten waarom de Kwaliteitskamer pas in BAFO-fase wordt betrokken (...). Wanneer de Kwaliteitskamer zowel als adviseur en beoordelaar optreedt, kan dit een risico op procedurefouten geven.' Toch beslist de raad van bestuur diezelfde dag dat risico te nemen: de KK mag meteen aan de slag. Waarom? De notulen: 'Een bestuurder stelt dat het de intentie van de minister was om de Kwaliteitskamer reeds in first offer-faze te betrekken.'

Onder leiding van z'n voorzitter, de Antwerpse gouverneur Camille Paulus (Open VLD), krijgt de KK veel sneller dan gepland een beslissende stem.

Taxi!

Maandag 21 augustus 2006 is een drukke dag voor de leden van de KK. 's Ochtends, van 10 tot 12, worden ze verwacht bij Noriant op het Eilandje in Antwerpen. Ze bekijken er de maquette en luisteren naar een presentatie van ingenieurs en architecten. Na de middag, van 2 tot 4, worden ze verwacht bij Interbuild in Wilrijk om het werk van Loro te aanschouwen. De ochtend verloopt zoals gepland, de middag iets minder. De KK'ers komen in Wilrijk aan in drie groepen: een eerste om 14.50 u., een tweede om 15.10 u. en een derde om 15.40 u.

AANWEZIGE « Gouverneur Paulus zat ermee in zijn maag. Om tien over drie zei hij, terwijl de derde groep nog moest komen: 'Allez mannen, laten we er dan maar aan beginnen.' Meer dan een uur te laat!»

HUMO Waren ze te lang op restaurant blijven hangen?

AANWEZIGE « Ik weet niet waar ze vandaan kwamen, maar de desinteresse was totaal. Sommigen deden niet eens moeite om te doen alsof ze luisterden. Ze stelden ook geen vragen. En zo snel als ze konden, vertrokken ze weer.»

Humo nam contact op met een aantal leden van de KK. Zij verwezen één voor één naar hun contractueel vastgelegde 'verplichting tot vertrouwelijkheid'. De enige die blijkbaar mag spreken is gouverneur Paulus, die zelf binnen de KK geen stemrecht had.

CAMILLE PAULUS « Men heeft mij, met de ervaring die ik heb, gevraagd deze zaak in goede banen te leiden.»

HUMO Dat is die 21ste augustus dan niet goed gelukt.

PAULUS « Ik weet dat we in Wilrijk ietske te laat zijn gearriveerd, maar men moet niet overdrijven.»

HUMO Van het Eilandje tot Wilrijk is het 13 kilometer. Nergens is iets terug te vinden over zware verkeersproblemen die dag. Toch niks dat anderhalf uur vertraging kan verklaren.

PAULUS « Er waren serieuze files, dat weet ik nog. BAM had voor ons drie grote taxi's geregeld. De eerste, de mijne, kwam vast te zitten in het verkeer, de tweede is - dacht ik - twintig minuten later gekomen. Ik heb ook niet de hele tijd op de klok gekeken.»

HUMO En de derde taxi, waar zat die?

PAULUS « Ik zou begot niet kunnen zeggen of we daar met twee of drie taxi's waren. Het regende, dat weet ik wel nog, en die tweede zat vast op de Ring. Weer een reden waarom die Oosterweelverbinding er snel moet komen (lacht).

» Ik heb altijd gehoopt dat ik de opening nog zou meemaken als gouverneur. Zoals u weet verloopt mijn termijn in mei volgend jaar. Het zal al moeten meezitten als ik erbij ben bij de eerstesteenlegging.»

Het zou weleens kunnen dat er nog héél lang moet worden gewacht op die eerste steen. De reden is in de eerste plaats te zoeken bij het optreden van de Kwaliteitskamer zelf.

Op 17 oktober 2006 levert het studiebureau van BAM een beoordelingsverslag af waarin de plannen van Loro worden getoetst aan negen vooraf vastgelegde 'objectieve criteria'. De ingenieurs hebben gekeken of de offerte voldoet aan de elementaire vereisten. Hun conclusie: 'Algemeen kan gesteld worden dat Loro het gewenste ambitieniveau inzake ruimtelijke kwaliteit aanlevert conform de bepalingen opgenomen in C.7.A ontwerphandboek Stedenbouw en Architectuur.' Loro is geslaagd voor het examen.

En dan gebeurt het. Op 7 november doen de leden van de KK de oefening over. Ze toetsen ze het ontwerp aan dezelfde negen criteria. Hun conclusie: 'De Kwaliteitskamer is van oordeel dat het voorstel van Loro het gewenste ambitieniveau inzake ruimtelijke kwaliteit niet aanlevert conform de bepalingen opgenomen in C.7.A ontwerphandboek Stedenbouw en Architectuur.' Loro is gezakt.

Bekijken we beide rapporten iets aandachtiger. De negen criteria gaan van 'coherent geheel' en 'constructieve zuiverheid' tot 'oriëntatie'. Negen keer zegt BAM 'voldaan'; negen keer zegt de KK even onverbiddelijk (én unaniem) 'niet voldaan'. Op 17 november 2006 beslist de raad van bestuur van BAM om de KK te volgen. Loro wordt uit de procedure gewipt, er wordt enkel nog onderhandeld met Noriant.

HUMO Zéér verstandig. De concurrentie is uitgeschakeld, en nu kan Noriant onbekommerd de prijs opdrijven?

NICK ORBAEN (woordvoerder BAM) « De spelregels zijn gerespecteerd. Neem van mij aan dat wij erop gaan toezien dat we met Noriant een redelijke prijs bedingen.»

HUMO Hoe kon de ene groep van experts negen keer het radicale tegendeel op papier zetten van de andere?

ORBAEN « Het document van BAM waar u naar verwijst (17 oktober, red.) was een voorbereidend document, bedoeld om de leden van de Kwaliteitskamer bij te staan. Die mensen hebben die elementen dan meegenomen in hun eigen eindevaluatie.»

HUMO Meegenomen? Het enige echte verschil is dat de KK negen keer 'voldaan' heeft veranderd in 'niet voldaan'.

ORBAEN « De Kwaliteitskamer is niet over één nacht ijs gegaan, dat garandeer ik u. Zij hebben naar eer en geweten gehandeld. Het gaat, zoals u misschien weet, om een groep van zeer gerenommeerde internationale heren.»

De aanbesteding van de Lange Wapper (4)

Laten we eens kennismaken met die 'internationale heren'. Als we afgaan op het persbericht van minister Van Mechelen was de meest in het oog springende naam die van de Duitser Jörg Schlaich (73). Hij was de architect van het oude olympisch stadion van Bayern München. Hij ontwierp wereldwijd tal van hangbruggen, zoals de 457 meter lange tuikabelbrug over de Hooghly River in Calcutta. Van Mechelen prees hem, terecht, als 'wereldwijd gerenommeerd voor innoverende en geïntegreerde brugconstructies en dakconstructies met grote overspanningen'. Helaas pindakaas: al na één zitting van de KK houdt Schlaich het voor bekeken. In zijn ontslagbrief schrijft hij: 'Het heeft geen zin om deel te nemen aan een competitie waar je geen jury hebt met hoogstaande brugingenieurs met kennis van het ontwerpen ervan.' Interpreteren is altijd lastig, maar wat mijnheer Schlaich lijkt te bedoelen is: 'Met deze bende amateurs wou ik niks te maken hebben.'

Volgens het persbericht van Van Mechelen zat er in de KK anders nog een tweede architect met een naam als een klok: de Brit Cecil Balmond. Met de nadruk op zat. Balmond komt niet één keer opdagen. Hij laat zich van meet af aan vervangen door de Nederlander Joop Paul van de Amsterdamse vestiging van architectenbureau Arup. Paul is de enige van de negen KK'ers die ooit een tuikabelbrug van enige omvang ontworpen heeft: de Nesciobrug in Amsterdam. Een voetgangersbrug, drie keer kleiner dan de Lange Wapper.

Wie zijn dan die andere 'internationale en nationale specialisten'? We hebben de Vlaamse bouwmeester Marcel Smets, zijn voorganger bOb Van Reeth, de Vlaamse ingenieur-architect Dirk Jaspaert, de Nederlandse landschapsarchitect Dirk Sijmons en de Luikse ingenieur-architect Yves Weinand. Schlaich wordt vervangen door de Antwerpse stadsbouwmeester Kristiaan Borret en op het eind wordt de club vervolledigd met Dirk Brusselaers. Hij geniet wereldwijd naam en faam als ex-adjunct-kabinetschef van minister Van Mechelen.

Zeven Belgen en twee Nederlanders. Meer is er in het goed bestuurde Vlaanderen niet nodig voor een groep 'internationale en nationale specialisten'. Enige ambitie is de KK trouwens niet vreemd. De Standaard onthulde hoe gouverneur Paulus zich op de vergadering van 19 mei al openlijk zorgen maakte: 'Wat gebeurt er als de 100 miljoen euro architectenbonus onvoldoende is om te garanderen dat de brug die de Kwaliteitskamer verkiest er komt?'

Dan, zegt de logica, heeft de KK zich gewoon neer te leggen bij de regels van het spel. Maar dat, zoveel wordt langzaamaan duidelijk, heeft noch de KK noch BAM ooit gewild. Het moest en het zou blijkbaar Noriant worden.

BRON BIJ LORO « Voor ons niet gelaten, hé. Je doet mee aan zo'n aanbestedingsprocedure en je weet dat je één kans op vier hebt. Het risico zit erin dat je 10 miljoen euro investeert in een maquette en dat het daar dan ophoudt. Hadden we geweten wat we nu weten, dan hadden we ons de moeite bespaard. BAM had moeten zeggen: 'We doen geen aanbestedingsprocedure, we doen aan vriendjespolitiek.' Dat was correcter geweest.»

Ons kent ons

Laten we de cv's van onze 'internationale en nationale specialisten' eens iets aandachtiger bekijken. Beginnen we bij de enige niet-Vlaming onder de zeven Belgen, Yves Weinand. De man spreekt noch begrijpt één woord Nederlands, maar zijn cv laat ons wel een andere kwaliteit zien. Daar staat dat hij sinds 1999 'samenwerkt' met het Luikse studiebureau Greisch, onder meer bij de bouw van het Belgische paviljoen op de wereldexpo van 2000 in Hannover en de werf voor het megalomane nieuwe TGV-station in Luik.

Greisch is het studiebureau dat mee de plannen tekende voor Noriant. Niet geheel verrassend, want Noriant-architect Laurent Ney werkte tot 1996 bij Greisch. Artikel 3 van het huishoudelijk reglement van de KK zegt: 'De leden erkennen dat zij rechtstreeks of onrechtstreeks geen enkele relatie onderhouden met één van de leden van de consortia die werden uitgenodigd om een bieding in te dienen.'

HUMO Laat me raden: u had dat reglement niet gelezen.

YVES WEINAND « Ik werk níét samen met het bureau Greisch. Wat wilt u insinueren?»

HUMO Waarom zet u het dan zelf in uw cv?

WEINAND « O ja, het Belgische paviljoen in Hannover: dat is al jaren geleden, en dat was eenmalig. Ze hadden nood aan een Duitstalige, ik heb daar in onderaanneming voor hen gewerkt.»

HUMO En Euro Liège TGV? Die werf is nog steeds aan de gang.

WEINAND « Ik heb daar wat berekeningen gemaakt voor Greisch. Meer stelde het niet voor.»

HUMO De archieven van de stad Bergen, een multifunctionele hal in Lommel, een brug op het eiland Réunion...

WEINAND « Ik herhaal: ik heb geen enkele band met Greisch.»

HUMO Ik citeer gewoon uw eigen cv. U hebt het zelf op internet gezet.

WEINAND « Dan ga ik dat aanpassen.»

Er zijn wel meer leden van de Kwaliteitskamer die ofwel het reglement ofwel hun eigen cv niet hebben gelezen. Halen we eerst even heel diep adem.

Noriant-architect Chris Poulissen werd opgeleid in het bureau van bOb Van Reeth. Enkele jaren geleden was Van Reeth samen met Poulissens partner Laurent Ney consultant bij de verbouwing van de Mechelse Lamot-brouwerij tot congrescentrum.

Van Reeth werd destijds tot Vlaams bouwmeester benoemd door oud-minister Wivina Demeester. Toen haar partij, CD&V, in 2004 haar plaats in de Vlaamse regering heroverde, had dat gevolgen voor de samenstelling van de raad van bestuur van BAM. Hoewel er met voorzitter Fernand Desmyter al een uitgesproken CD&V'er aan de top zat, werd de invloed van de partij nog versterkt met de aanstelling van algemeen manager Jan Van Rensbergen en die van Wivina Demeester als bestuurder. Diezelfde Demeester is ook bestuurder bij Dexia, de bank die het project van Noriant mee gaat financieren.

Demeester is verder nog voorzitter van het Vlaams Architectuur Instituut, waar we in de raad van bestuur Kristiaan Borret en Marcel Smets aantreffen, en in de algemene vergadering ook bOb Van Reeth. Smets zat in 2005 in de jury die Van Reeth nomineerde voor de Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap. Toen Smets eerder dat jaar Van Reeth opvolgde als nieuwe Vlaamse bouwmeester, deelde hij mee dat hij in die functie 'zal verder werken met het door bOb Van Reeth samengestelde team'.

Dirk Jaspaert zat in 2004 samen met Laurent Ney in de jury van de Prijs van het Bedrijfsgebouw van het weekblad Trends. Die reikte een 'speciale prijs' uit aan bOb Van Reeth. Omgekeerd was Van Reeth in 2003 voorzitter van de jury die Jaspaert nomineerde voor de Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Architectuur. Dirk Sijmons gaf in oktober vorig jaar, gelijktijdig met de cruciale beoordelingen over de ontwerpen van Loro en Noriant, in Gent enkele lezingen over stedenbouw, samen met nu eens Smets en dan weer Borret.

Geen wonder, wellicht, dat je zo'n gezelschap na de lunch niet in één-twee-drie in de taxi's kan doen stappen.

Als repliek op enkele kritische noten in De Standaard bezorgde ingenieur-architect Paul Vermeulen de krant vorige week een boze opiniebijdrage waarin hij de verdediging van de KK op zich nam: 'Er is enige expertise nodig om de ruimtes te lezen die zich in maquettes verschuilen. Die expertise heeft de Kwaliteitskamer, met twee Vlaamse bouwmeesters en één stadsbouwmeester, wel degelijk.'

Wie is Paul Vermeulen? Hij leidt een architectenbureau waar ene Marleen Goethals aan verbonden is. Die werkte mee aan het ontwerp van Noriant en was aanwezig toen het consortium op 21 augustus 2006 z'n ontwerp presenteerde aan de KK.

Tegenover Humo reageert bOb van Reeth met een verveelde zucht op de opsomming van verbanden. 'België is een klein landje, dan kan het toch niet bijna anders dat je elkaar vaak tegenkomt?'

HUMO Het is iets meer dan dat. Chris Poulissen is bijvoorbeeld een ex-student van u.

BOB VAN REETH « Klopt, hij heeft ook een aantal jaren voor ons kantoor gewerkt. En ik zal zeker in een aantal jury's hebben gezeten die Ney prijzen hebben toegekend. Omdat hij de beste jonge ingenieur van dit land is, en wellicht van heel Europa.

» Het maakt me zo moe, allemaal. Er is afgesproken dat we over het werk van de Kwaliteitskamer geen uitspraken doen. Al wat ik kan zeggen is dat iedereen het erover eens is dat we het beste ontwerp hebben gekozen en dat de mensen van Loro slechte verliezers zijn.»

De aanbesteding van de Lange Wapper (5)

In de bedrijfsgebouwen waar de maquettes van Loro en AB voor de Lange Wapper staan opgesteld, golden tot voor kort veiligheidsmaatregelen die vergelijkbaar zijn met die voor de kernkoppen op Kleine Brogel. Niemand mocht erin zonder eerst te zijn gecontroleerd op het bezit van een camera. Top secret, allemaal. Dat moest zo van BAM, dat schermde met confidentialiteitsprincipes.

Hoewel BAM met niets anders werkt dan uw en mijn belastinggeld, besliste het op 16 maart ook al: 'De raad van bestuur acht het noodzakelijk om de rapportage in het Vlaams Parlement te beperken tot de stand van zaken van de projecten en de vragen van parlementairen schriftelijk te beantwoorden.'

Geheel volgens diezelfde logica werd het de verkozenen des volks ook verboden om de verschillende ontwerpen te bekijken. Zij moesten wachten tot vrijdag 25 mei. Toen pas, na lang aandringen, mocht een delegatie met eigen ogen aanschouwen wat de Kwaliteitskamer tot een zo drastisch besluit had gebracht. Op donderdag 24 mei, minder dan 24 uur voor dat bezoek, ontving de voorzitter van de parlementaire commissie Infrastructuur een brief van BAM-manager Jan Van Rensbergen, die opeens schermde met 'juridische gevolgen'. Uiteindelijk kon het bezoek toch doorgaan, op voorwaarde dat de parlementsleden beloofden 'geen vragen te stellen' aan de mensen van Loro of AB. Die moesten erbij staan en zwijgen. Waren er vragen, dan werden die beantwoord door BAM.

HUMO Leve de transparantie!

RUDI DAEMS (Vlaams parlementslid Groen!) « Natuurlijk zijn wij geen deskundigen, maar we hebben wel een hoop vragen. De Kwaliteitskamer gebruikt in z'n verslag voortdurend het woord ambitieniveau. Het ontwerp van Noriant zou ambitieuzer zijn dan dat van Loro. Ik heb de maquettes nu gezien, ik weet het zo niet. De modelmaquette liet een viaduct zien met vijf pylonen en een overspanning (lengte van het zwevende deel van de brug, red.) van 560 meter. Bij Loro waren dat drie pylonen en 565 meter, bij Noriant twee pylonen en 605 meter. Dat men het één ambitieuzer vindt dan het ander, oké, maar is dit nu hét verschil van dag en nacht? Wat met het verschil in kostprijs? Daar weten we nog altijd weinig of niks over.»

Een paar dingen werden na het bezoek van 25 mei wél duidelijk. De nogal bijzondere vorm van het viaduct van Noriant, bijvoorbeeld. Dat rust op twee pylonen, maar daardoor moet een deel van de zwaartekracht worden opgevangen met een solidere constructie rond het onderste deel van de dubbeldeksweg. Gevolg: die zit ingekapseld in een stalen kooi. Gevolg: bij fel zonlicht wordt de automobilist stekeblind van de snelle opeenvolging van zon en schaduw. Loro koos voor een open structuur, waarbij alle rijvakken daglicht hebben.

FRANK D'HONDT (Loro) « De structuur van Noriant is manifest in strijd met het architectuurhandboek, nota bene opgesteld in samenwerking met de Vlaamse bouwmeesters, dat een open zicht vraagt voor de weggebruikers.»

DAEMS « Ik spreek geen voorkeur uit, ik stel alleen vast. Met de brug van Noriant rijden we straks in een zwevende tunnel.

» Wat mij het meest opviel, is dat afgezien van de Lange Wapper zelf de drie projecten ongeveer kopieën zijn. Dezelfde tunnel onder de Schelde, de verkeerswisselaars op dezelfde plaats... Je moet echt goed kijken om verschillen te vinden. Dan zie ik niet in hoe men in zo'n vroeg stadium kon zeggen: dit wel en dit niet.»

Ook al zijn er nooit exacte bedragen geopenbaard, verschillende bronnen bevestigen onafhankelijk van elkaar dat de offerte van Loro 'ongeveer 2 miljard' bedroeg en die van Noriant 'ruim 2,2 miljard'. (Daar komt nog een 'financieringskost' bij, wat de 3 miljard euro verklaart.) Als die cijfers kloppen, dan had niet Loro maar Noriant uit de procedure moeten worden geweerd, want het verschil is groter dan 100 miljoen euro. De vraag rijst: hadden de leden van de Kwaliteitskamer in oktober al een vermoeden? Ligt hier dan de verklaring voor dat profetische zinnetje van gouverneur Paulus op 19 mei vorig jaar: 'Wat gebeurt er als de 100 miljoen euro architectenbonus onvoldoende is om te garanderen dat de brug die de Kwaliteitskamer verkiest er komt?'

Loro liet in z'n offerte de mogelijkheid open voor nog eens 250 miljoen euro besparingen op de in de first offer voorgestelde prijs. En dan hebben we het nog niet eens gehad over AB, waar men 'zeker' is dat de eigen offerte nóg goedkoper is dan die van Loro.

BRON BIJ AB « Uiteraard, want wij hadden een enkeldeksbrug getekend. Ook wij hadden op de voorgestelde prijs nog kunnen besparen. Wat dit project erg duur maakt, is dat BAM eiste dat alles in vier jaar tijd moet worden gebouwd. Stel: je kunt zes jaar bedingen. Dan bespaar je op personeel, op onderaannemers, op transportkosten...»

De Vlaamse regering stemde in februari, toen alleen Noriant nog overbleef, al stilletjes in met een nieuwe timing. 1 januari 2012 is niet langer de verplichte einddatum voor oplevering, dat is nu 1 januari 2014.

NICK ORBAEN (BAM) « Volgens de huidige timing kan onze raad van bestuur in de tweede helft van oktober kennis nemen van de finale en gedetailleerde offerte van onze gepreferentieerde bieder (Noriant, red.). Loopt dat allemaal naar wens, dan kan er worden begonnen met het opstellen van een contract, waarvoor we dan nog eens zes maanden rekenen. Dan zouden de werkzaamheden, als alles goed gaat, midden 2008 kunnen starten.»

2008 - 2014, dat is zes jaar, niet vier. Ofwel heeft Noriant twee jaar cadeau gekregen, ofwel heeft de regering-Leterme weinig vertrouwen in de uitkomst van de lopende rechtszaken en de onlangs gestarte audit van het Rekenhof en gaat ze er nu al van uit dat de hele gunningprocedure straks moet worden overgedaan.

Langer wachten om trager te bouwen, dat betekent ook langer wachten op tolgelden. De gevolgen zijn nu al zichtbaar in het zesde voortgangsrapport dat BAM onlangs in beperkte kring vrijgaf. Het was de bedoeling dat BAM vanaf 2005 via een systeem van prefinanciering 301 miljoen euro aan toekomstig tolgeld zou investeren in drie nieuwe tramlijnen (Deurne-Wijnegem, Mortsel-Boechout en Antwerpen-Ekeren), de Antwerpse leien en tramstellen voor De Lijn. Het nieuwe rapport goochelt naar gewoonte met vaktermen en wordt pas aan het eind begrijpelijk: 'Dit betekent dat deze projecten niet meer door BAM worden gefinancierd op basis van de tolgelden.' Wie financiert er dan wel? De Vlaamse regering is volop op zoek naar een andere oplossing.

RUDI DAEMS « Langzaam zie je hoe het initiële idee om openbaar vervoer te financieren via tolgeld wordt uitgehold. Terwijl het nog minstens een jaar duurt voor de werkzaamheden starten!»

HUMO Hoeveel gaat het hele ding volgens u uiteindelijk kosten en wanneer is het klaar?

DAEMS « Ik vrees dat op dit moment niemand die vragen kan beantwoorden. We lijken in een niet te stoppen spiraal van 'nog duurder' en 'nog langer' te zitten. Wij stellen voor om in afwachting van de audit van het Rekenhof de procedure op te schorten, maar daar heeft men geen oren naar.»

Laten we ons vooral niet te veel zorgen maken. Op z'n site verzekert BAM: 'Gezien het spanningsveld tussen ESR95-vereisten en bestaande decretale toezichtmechanismen werd een permanent controledossier aangelegd om de financiering en de daaraan verbonden risico's in kaart te brengen.'

Glashelder toch?

Douglas De Coninck

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven