Roger Deberdt: de nestor van de gerechtspsychiatrie

, door (pv)

21189_DeberdtRogerSEL_GK-030.jpg
© Gie Knaeps

Ook na de uitspraak in het proces tegen hen zal één vraag onbeantwoord blijven: wie zijn Michel Fourniret en Monique Olivier? Hoe meer de gerechtspsychiaters zich de voorbije weken uitputten in persoonlijkheidsanalyses, hoe groter de verwarring werd. Volgens hun rapporten is Fourniret bijvoorbeeld tegelijk geestelijk gezond en een psychopaat. Qué?

'Er zijn psychiaters die voor geld om het even wat willen verklaren'

Dezelfde onduidelijkheid zit ook in dossiers als Dutroux, Van Themsche, Ait Oud of Jimmy Hemeleers: de psychiatrische analyses zijn telkens zo verschillend en zelfs tegenstrijdig dat ze wel door middel van tarotkaarten, vogelpik of een dosis wilde fantasie tot stand lijken gekomen. Als de gerechtspsychiatrie keer na keer van zichzelf een farce maakt, kunnen we haar dan niet beter uit de rechtszaal weren?

Voor enige toelichting reisden we naar Ieper. Daar woont Roger Deberdt, grijze eminentie en pionier van de vaderlandse gerechtspsychiatrie. Al 45 jaar peilt hij diep in het brein van echte en vermeende misdadigers. Op zijn palmares staan honderden zaken, van Guy Jespers en Notaris X tot de broers Vlassenbroeck van de drievoudige cafémoord in Geraardsbergen. En ook de extreemrechtse knapen van Bloed, Bodem, Eer, Trouw moesten zich onlangs door Deberdt in hun hersenpan laten kijken - it's a dirty job, but someone's gotta do it.

HUMO Hoe bent u in de psychiatrie terechtgekomen?

Roger Deberdt «Ik was afgestudeerd als algemeen dokter in de geneeskunde, en ik moest mijn legerdienst gaan doen in Duitsland. Puur tijdverlies, maar er zat één goede kant aan: nooit heb ik meer tijd gehad om te lezen. Zo heb ik in een academische boekhandel in Keulen 'Allgemeine Psychopathologie' van Karl Jaspers gekocht. Dat standaardwerk was mijn eerste kennismaking met geestesziekten. Ik bewaar het nog altijd met eerbied.

»Na mijn legertijd kreeg ik toevallig het aanbod om te beginnen in de psychiatrische kliniek in Ieper. De psychiatrie was in de jaren 50 en 60 nog een andere wereld. Wij hadden amper vijftig, zestig opnamen per jaar - tegenwoordig zijn het er ongeveer 1.200. Alleen met een briefje van de burgemeester werd je toen gedwongen opgenomen, volgens het systeem van de collocatie.

»Het is affrontelijk, maar in die tijd was de psychiatrische kliniek voor de gewone man 'het zothuis', en ik was 'den dokteur van de zotten'. De medische praktijk was ook totaal anders. Het was nog de tijd van de elektroshocks en de insulinekuren, stel je voor. Met elektroshocks ben ik altijd voorzichtig geweest. Een paar keer per week een groepje van zes patiënten, steeds onder algemene anesthesie. Nooit enige verwikkeling gehad!»

HUMO Behandelde u vijftig jaar geleden zowat dezelfde gevallen als vandaag?

Deberdt «Druggebruikers waren er toen nauwelijks - nu is dat een enorme groep geworden. De zeldzame keren ging het om een dokter of verpleegkundige die aan de morfi ne uit de voorraadkast van de kliniek zat. «Gecolloqueerde alcoholisten waren vaak arbeiders die jaren aan een stuk in het weekend veel te lang doorgegaan waren. En voor de rest had je twee grote groepen: schizofrenen en manisch-depressieven - mensen die soms jarenlang opgenomen bleven.»

HUMO Hebt u destijds zelf gesolliciteerd om psychiatrische analyses in gerechtszaken te mogen doen?

Deberdt «Ook dat is toevallig gegaan. Voor de rechtbank van Kortrijk had een gerechtspsychiater een onsamenhangend verslag geschreven over een alcoholist die tekeergegaan was tegen zijn vrouw. De rechter vroeg mij om dat over te doen. Ik had nog nooit een expertise gedaan. Zo ben ik in een onderwereld gerold van dieven, geweldenaars, moordenaars en - dit is het platteland, nietwaar - incestplegers op afgelegen boerderijen. Dat komt nu vrijwel niet meer voor.

»Bon, ik kreeg de smaak te pakken. In het ziekenhuis moest ik me altijd afvragen wat ik voor de patiënten kon doen. In gerechtsdossiers gaat het in essentie altijd om de drijfveer van de delinquent: 'Waaróm heeft deze mens dit gedaan?' Een materie waar je nooit op uitgekeken raakt.»

HUMO Wat was uw eerste assisenzaak?

Deberdt «Twee zonen uit Ardooie die hun vader gewurgd hadden en met een betonnen staak rond zijn nek in het kanaal gegooid. Een zwaar geval.

»Weet u, vroeger ging het er in de rechtszaal veel beleefder en minder cassant aan toe. Er waren geen procedureadvocaten die de boel eindeloos rekten. Een tegenexpert aanstellen, dat dééd men gewoonlijk niet. Een assisenzaak werd snel maar toch gezapig afgewerkt, meestal in drie dagen. Ik moest het vooral beknopt houden. Ik hoor het die voorzitter van het assisenhof nog tegen me zeggen: 'Docteur, faites votre rapport succinctement!' (Lacht)

»Maar de beklaagden werden even goed berecht als vandaag, hoor. Nu maakt men er vaak één lange show van. De assisenprocessen duren ook veel te lang, waardoor het overzicht en het inzicht soms zoek raken.»

De zaak-Fourniret

HUMO Om ons interview meteen scherp te stellen: de verslagen van gerechtspsychiaters helpen ook niet altijd om meer inzicht te krijgen. Neem de zaak-Fourniret: hoe kan iemand die zeker zeven en wellicht negen vrouwen vermoord heeft tegelijk 'geestelijk gezond', 'toerekeningsvatbaar', 'geen gevaar voor zichzelf' en 'een psychopaat' zijn? Want zo staat het in het psychiatrisch rapport.

Deberdt «Het gaat hier om de antwoorden op de drie klassieke vragen die een gerechtspsychiater volgens de wet altijd moet beantwoorden. Leed de verdachte op het ogenblik van de feiten aan krankzinnigheid, erge geestesstoornissen of zwakzinnigheid? Had en heeft hij de controle over zijn daden? Is hij op dit moment nog gevaarlijk? Welnu, geestelijk gezond is Fourniret zeker niet. Daar moet toch geen tekeningetje bij?»

HUMO De schrijvers van zijn psychiatrisch verslag zien dat anders.

Deberdt «Hij is duidelijk een psychopaat: hij mist iedere empathie, kan zich niet in een ander verplaatsen en toont een ijzige onverschilligheid tegenover zijn slachtoffers. Hij is ook extreem narcistisch: Fourniret ziet zichzelf als het centrum van de wereld. Dat is typisch voor psychopaten. En hij is, inderdaad, honderd procent toerekeningsvatbaar. Kijk maar welke voorbereidingen hij nam voor het plegen van zijn misdaden, en hoe hij achteraf geprobeerd heeft om ze toe te dekken.»

HUMO Over zijn vrouw Monique Olivier zijn de meningen van de gerechtspsychiaters volstrekt tegenstrijdig. Volgens sommigen is ze een willoze 'femme soumise'; anderen zien haar als een actieve seriemoordenares met een even grote verantwoordelijkheid als Fourniret zelf.

Deberdt «Ik heb vaker zaken geanalyseerd waarin zowel de man als de vrouw een rol speelde. Dikwijls werd één van beide partners gedomineerd of zelfs mishandeld. In extreme gevallen ging de gedomineerde partner, vaak de vrouw, haar onderdanige rol koesteren. Ik heb me vaak afgevraagd: 'Hoe houdt die vrouw dat al vijfentwintig jaar vol?'

»Olivier is ook zo'n geval. Om toch maar bij Fourniret te blijven, volgde ze hem slaafs in zijn meest sadistische seksuele fantasieën. Op den duur stelde ze er zich zelfs geen vragen meer bij. Maar ze is geen slachtoffer, want ze heeft altijd de vrijheid gehad om weg te gaan.»

HUMO Seriemoordenexpert Stéphane Bourgoin spreekt van een 'folie à deux', een monsterverbond zoals bij Fred en Rosemary West.

Deberdt «Dat is het zeker, maar vergeet niet dat Fourniret vóór zijn ontmoeting met Olivier al een zwaar strafblad als verkrachter had. »Tegelijk zit er ook een angstwekkende 'gewoonheid' in hun handelen. Ze doen me in zekere zin denken aan de Duitse kampbewakers die van 8 uur 's ochtends tot 5 uur 's middags aan de lopende band Joden vermoordden, maar buiten de 'werkuren' doodgewone, brave huisvaders waren.

»Ze speelden met hun kinderen, verzorgden hun tuin en dronken een pintje. En de volgende ochtend gingen ze weer aan de slag. De banalisering van het kwaad in zijn meest extreme vorm, de complete ontmenselijking. Fourniret en Olivier zaten ook in een dodelijke routine, waardoor het moorden verzakelijkt werd. Ze beséften niet meer dat ze mensen iets aandeden.»

HUMO Volgens het psychiatrisch rapport is Olivier een stuk intelligenter dan Fourniret. Hoe rijmt u dat met haar ondergeschikte rol?

Deberdt «Haar IQ heeft in dezen geen belang: het gaat om de beleving van haar relatie en het plegen van misdaden.»

HUMO Ze moet zich verantwoorden voor maar één moord: die op Jeanne-Marie Desramault. Is dat niet wat weinig?

Debertdt «Menselijkerwijs kan je maar één conclusie trekken: Fourniret en Olivier zijn één pot nat, en allebei evenzeer verantwoordelijk. Maar een onderzoek is een eng juridische oefening, die het aandeel van beiden minutieus vastlegt. Laten we blij zijn om die nauwgezetheid, ook al klinken de beschuldigingen tegen Olivier inderdaad minimalistisch.»

'Asperger bestaat niet'

HUMO Tijdens het proces tegen Hans Van Themsche zaaiden de gerechtspsychiaters ook al verwarring. Volgens de experts van de verdediging was de moordenaar van Luna en Oulematou een ontoerekeningsvatbare autist die lijdt aan het aspergersyndroom; volgens andere gerechtspsychiaters is hij een narcist met psychopathische kenmerken.

Deberdt «Ik moest aan hem denken toen ik mijn verslag schreef over de neonazi's van Bloed, Bodem, Eer, Trouw. Ook zij waren ideologisch geindoctrineerd door hun milieu.

»Van Themsche, achttien jaar oud, was wellicht evenzeer vatbaar voor extreme ideologieën. Generaals weten dat je niet naar de oorlog moet gaan met veertigers, maar met twintigers. Die laten zich nog vangen. Vaak is die ideologie ergens in de familie al aanwezig - in het geval van Van Themsche bij de grootouders. Ik ben zelf opgegroeid in een gezin dat tijdens de oorlog Engelsgezind was, maar mijn leven had er misschien heel anders uitgezien als ik toevallig uit een Duitsgezind nest was gekomen. Dan waren mijn ouders na de oorlog misschien opgepakt en veroordeeld.

»Van Themsche vertoefde ook in een milieu waar vreemdelingenhaat mogelijk niet ongewoon was. Dat heeft geleid tot een chronische intoxicatie over een langere periode, waardoor hij zich ging identifi - ceren met neonazi's, tot in zijn kleding toe. Hij is zeker niet van het ene moment op het andere doorgeslagen, zoals Paulus, of Mohammed. En op een dag is hij bewust naar Antwerpen getrokken, waar veel allochtonen wonen, kocht er een wapen en sloeg toe.»

 

HUMO Geen asperger, dus?

Debertdt «Weet u, het aspergersyndroom bestáát niet. Asperger was een pediater met orthopedagogische opvattingen, die in 1944 het later naar hem genoemde syndroom beschreef in een Oostenrijks tijdschrift. Maar het is bij die theoretische beschrijving gebleven. In heel mijn lange carrière heb ik niet één keer over dat syndroom horen spreken, niet één keer ben ik het tegengekomen in een psychiatrisch verslag. Tot men ermee kwam aandraven op het proces-Van Themsche.

»Het syndroom slaat op intelligente mensen die communicatief minder begaafd zijn, maar wat betekent dat eigenlijk? Volgens die defi nitie lijden u of ik er misschien zélf aan, zonder het te beseffen. Nee, die asperger is volslagen nonsens. Echt autisme is zeer zeldzaam. Het is een cerebrale stoornis die zich al manifesteert in de psychologische ontwikkeling en taalverwerving van kinderen, en die zich uit in stereotiep en ritueel gedrag.»

HUMO Vandaar dat autismeverenigingen verontwaardigd reageerden, want door de enorme media-aandacht voor het proces is een autist vandaag 'iemand als Van Themsche'.

Deberdt «Ik kan hun frustratie goed begrijpen. Men heeft autisme uitgebreid tot een spectrum van aandoeningen die er niets mee te maken hebben, gewoon om te bewijzen wat men wilde bewijzen.

 »Gerechtspsychiaters passen die truc wel vaker toe. Ik heb zelf een enorm ergerlijk geval meegemaakt op het assisenproces-De Winne, de jongen die na een zwak examen godsdienst zijn vader, moeder en zus doodschoot. Samen met een collega vond ik hem toerekeningsvatbaar - tot grote ontgoocheling van zijn advocaat Jef Vermassen, die al aan vrijspraak dacht. Dus werd de grote professor psychiatrie Verbeek ingeschakeld, een man die meer poëet dan psychiater was.

»In hoog Nederlands pontifi ceerde hij dat De Winne leed aan epilepsie en gehandeld had in een 'bezonnen schemertoestand'. Zeg me eerlijk: hebt ú ooit gehoord van een 'bezonnen schemertoestand'? Nooit heb ik het begrip epilepsie méér horen misbruiken dan toen. Volgens de verdediging moest De Winne zo snel mogelijk voor therapie naar Nederland, de verplegers stonden bij wijze van spreken al klaar om hem te begeleiden.

»Dat is het systeem bij tegenexpertises, hè: er zijn er die voor geld om het even wat willen verklaren. Tussen haakjes: het kan óók flink gekost hebben om van Hans Van Themsche een aspergergeval te maken.»

HUMO Eigenlijk velt u nu een vernietigend oordeel over de gangbare praktijken in de gerechtspsychiatrie. Als er maar genoeg geld tegenover staat, kan je gediplomeerde autoriteiten gebakken lucht laten verkopen.

Deberdt «De advocaat moet de zaak voor zijn cliënt zo optimaal mogelijk voorstellen, en daarbij helpt een gunstig verslag van een gerechtspsychiater.»

HUMO Maar waarop baseert die zijn inzichten dan?

Deberdt «De wensen van de advocaat. Als zijn cliënt levenslang riskeert, zal de advocaat proberen de schade te allen prijze te beperken. »Dat kan ook verkeerd uitdraaien. Hoe vaak heb ik advocaten niet horen zeggen: 'We gaan proberen om je ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren en te laten interneren, dan ben je niet gestraft.'

»Ze vergeten dat een internering soms zwaarder is dan een gevangenisstraf, want je weet nooit wanneer je vrijkomt. Een veroordeelde kan de dagen aftellen, zoals een dienstplichtige in het leger. Hij heeft tenminste een perspectief. Een geïnterneerde kan levenslang opgesloten blijven, als de psychiater geen gunstig rapport kan voorleggen.»

HUMO Wat moet een volksjury van leken niet denken van al die tegenstrijdige psychiatrische analyses?

Deberdt «Dat vraag ik me soms ook af. Volgens de procureur-generaal is de beklaagde de grootste dief en de slechtste mens die ooit geleefd heeft, volgens de advocaten is hij een engeltje. Een moraliserende emo-advocaat kan de jury tot tranen toe bewegen. Ik kan ze inmiddels imiteren: (Met dramatische intonatie) 'Gij zijt vader... Gij zijt moeder...'

»En die jury ondergaat dat allemaal, dagenlang, terwijl ze zelden een vraag stelt. Wat begrijpen ze van heel dat theater, wat gaat er om in hun hoofd? Maar ik moet ook toegeven dat jury's bijna altijd een goed oordeel vellen.»

HUMO Merkt u dat het showgehalte van assisenprocessen toeneemt?

Deberdt «Zeker bij de grote zaken met veel 'reliëf'. Waarom moest het proces-Dutroux vier maanden duren? »Zodra de pers over je schrijft ben je veroordeeld, zo simpel is het. Waarom moet in het dagblad staan hoe snel een BV reed toen hij gefl itst werd? Als de politie mij morgen met een te hoog promille in mijn bloed vanachter het stuur haalt, staat dat gegarandeerd in de kranten, en het zal met veel leedvermaak gelezen worden.»

HUMO De media zijn een publieke schandpaal geworden?

Deberdt «Onder druk van de concurrentie. »Ik heb die publieke veroordeling aan den lijve ondervonden, toen een naamgenoot zijn vrouw buitengezet had. Wat later reed hij zwaar dronken een man dood. Meteen ging in Ieper en omstreken het gerucht dat gerechtspsychiater Roger Deberdt in de gevangenis zat.

»De eerste dag kon ik er nog om lachen, maar dat ging snel over. Mensen kwamen dreigend op me af. Een week lang had ik werkelijk het gevoel dat ik veroordeeld was. De derde dag heb ik in de kranten laten zetten dat ik niets gedaan had - helaas verscheen het als voetnoot op bladzijde vijfenveertig.»

Psychoanalyse? Lulkoek!

HUMO Op de methodiek van Belgische gerechtspsychiaters valt ook wat aan te merken. Zo gebruikte men in het onderzoek-Van Themsche nog de vlekkentest van Rorschach, waarvan algemeen aangenomen wordt dat hij waardeloos is.

Deberdt «Mijnheer Rorschach - hij leefde rond de Eerste Wereldoorlog - liet proefpersonen vlekken interpreteren en sleurde er dan wat hogere wiskunde bij. Nonsens! Je kan om het even wat zien in die vlekken. Het probleem is dat klinisch psychologen bij ons nog steeds de rorschachtest aangeleerd krijgen tijdens hun opleiding, waardoor ze 'm later ook gebruiken.

»Een deugdelijke test moet voldoen aan drie voorwaarden: je moet weten wat hij exact meet, je moet hem kunnen reproduceren met dezelfde resultaten, en hij moet algemeen valideerbaar zijn. Dan valt Rorschach zwaar door de mand: over veertien dagen zal iemand totaal andere associaties bij die vlekken maken, die even weinig of even veel zeggen.

»Dat soort vrije associatie is waardeloos. (Neemt een dossier uit het rek) Op basis van een rorschachtest trekt men bijvoorbeeld deze conclusie: 'Antwoorden die wijzen op hiaten in de impulscontrole kunnen hier veeleer gekaderd worden als kaderend binnen het trauma van de gepleegde feiten (bloedvlekken van mijn vrouw)'. Begrijpt ú er iets van?

»Dan is er ook nog het resultaat van een mijn-leven-als-dier-test: stel je even voor dat je een konijn bent.»

HUMO En op basis van hun inlevingsvermogen als paashaas worden delinquenten veroordeeld of vrijgesproken?

Deberdt «Dat heeft een onmiskenbare waarde voor advocaten, ja. Maar het is wél maar een advies, het is niet bindend.

»Een test die ook systematisch wordt gebruikt, is de Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI). Op basis van 550 vragen probeert men inzicht te krijgen in iemands persoonlijkheid, maar het probleem is dat de delinquent à volonté kan bedriegen. Wie zal bijvoorbeeld bevestigend antwoorden op de vraag: 'Bent u dikwijls dronken?'

»Het is zeer gevaarlijk om het resultaat van zo'n test als het evangelie te beschouwen.»

HUMO U bent ook niet te spreken over de psychoanalyse. In het onvolprezen 'Meneer Doktoor' van Peter Vandekerckhove zegt u: 'Psychoanalyse? Charlatanesk! Ik geloof er niets van! Geen één van al die verhalen heeft enige wetenschappelijke waarde. Psychoanalyse is lullen.'

Deberdt «Juist! Dat is mijn heilige overtuiging. Veel psychoanalytici doen zelfs meer kwaad dan goed, omdat ze tijdens de 'therapie' soms andere ernstige ziekten niet herkennen. Je hoeft niets van geneeskunde te kennen om als psychoanalyticus aan de kost te komen. De meeste volgelingen van Freud waren geen artsen.»

HUMO Nog een citaat: 'Freud en zijn 'penisnijd'? Nog nooit gezien hoor! Het 'oedipuscomplex': nooit tegengekomen! Psychoanalyse is een goedkope therapie.'

Deberdt «Voor de patiënt die de therapie moet betalen is ze wél duur, hoor (lacht). Je moet op een divan gaan liggen en zelf het uurtje vol lullen - intussen zit de psychoanalyticus soms in te dommelen. Van Freud is toch bekend dat hij een paar keer in slaap gevallen is tijdens sessies?

»Psychoanalyse is een kwestie van geloof, niet van wetenschap. Tijdens een assisenzaak heb ik een psychoanalyticus horen verklaren dat het moordwapen geen pistool was, maar een symbool van de penis. Ik heb geantwoord: 'En toch is er iemand dood, hè.' (Grijnst) Zo kan je alles herleiden tot fallische symbolen.

»Zal ik je nog een beetje bijschenken uit deze fles spuitwater? Oei, ik heb een fallisch symbool in mijn hand! Lacan, de neofreudiaan, was ook al zo'n onzinverkoper. Onleesbaar, die man. Als je in een tekst ergens het woord 'lacanesk' tegenkomt, maak er dan maar 'clownesk' van.»

HUMO De Duitse postbode en meesteroplichter Gert Postel werkte jarenlang als gewaardeerd psychiater in een instelling zonder dat hij ontmaskerd werd. Daarover schreef hij: 'Men kan in de psychiatrie alles, maar dan ook alles op een plausibele manier verklaren: als psychiater kun je het tegendeel, maar ook het tegendeel van het tegendeel beweren. Een wind van woorden is voldoende om indruk te maken.'

Deberdt «Dat er veel geluld wordt in de psychiatrie, daar ga ik volledig mee akkoord. En natuurlijk zijn er oplichters die onwettig de geneeskunde uitoefenen, maar ik weet zeker dat ze bij ons snel door de mand zouden vallen. Als je geen neurologisch onderzoek kan uitvoeren, geen elektro-encefalogram kan lezen en niets afweet van psychofarmacologie, zal je stranden. Ik heb ooit een dokter ontslagen wegens gebrek aan stielkennis. In de psychoanalyse kan je vertellen wat je wil; de ernstige psychiatrie is andere koek.»

HUMO Wie mag er eigenlijk een psychiatrisch verslag voor een rechtbank schrijven?

Deberdt «Volgens de wet: een geneesheer. »

HUMO Enige opleiding en ervaring is niet noodzakelijk?

Deberdt «Nee. Je moet wel enige notie hebben van gerechtelijke procedures.

»Ik heb alles geleerd sur le tas, in de praktijk. Net zoals mijn vervangers: ze schrijven verslagen en leren uit mijn correcties. Er is tegenwoordig wel een postgraduaatscursus van twee jaar over de expertise, maar tot nog toe leert men het vak al doende.»

HUMO Een paar jaar geleden zei uw collega Chris Dillen in De Standaard dat je gerechtspsychiater wordt doordat je bijvoorbeeld een magistraat kent in een serviceclub.

Deberdt «Tja, dat kan. Maar men eist toch kwaliteit. Ik ben in 1963 óók per toeval gerechtspsychiater geworden, maar niet op die manier.»

HUMO 1963! Vijfenveertig jaar later sukkelt de gerechtspsychiatrie nog altijd op dezelfde manier voort, zeg maar: op z'n Belgisch.

Deberdt «En dat is een probleem. Men probeert psychiaters uit; als hun verslag weinig voorstelt, neemt men een andere. Of de gerechtspsychiater haakt zelf af, bijvoorbeeld omdat hij op assisen ten onrechte zwaar is uitgekleed door een advocaat. De schamele vergoedingen zijn ook al niet motiverend, maar laten we daarover zwijgen.»

HUMO Voor een onderzoek naar de toerekeningsvatbaarheid van een moordenaar krijgt u 350 euro.

Deberdt (Zucht) «Correctie: 331,91 euro. Studie van het dossier inbegrepen. »

HUMO Voor die prijs komt een loodgieter vijf minuten naar een lekkende kraan kijken.

Deberdt «Dan spreek ik nog niet over de kilometervergoeding: 0,45 euro per kilometer. Vorig jaar hebben ze er nog 25 procent afgeknepen - in een tijd dat de benzine- en dieselprijzen de lucht in vliegen! De verplaatsingstijd mogen we niet aanrekenen, terwijl die met de fi les fors kan aantikken. Om van Ieper naar de rechtbank in Dendermonde te rijden ben ik in het gunstigste geval anderhalf uur kwijt.

»Al jaren hoor ik beloften over het optrekken van de vergoedingen, maar er verandert niets. Hoogstens komt er jaarlijks twee of drie procent bij. Vorig jaar kregen we in plaats van 331,91 euro nog 328 euro voor een verslag. Tel uit je winst!»

HUMO Kan je leven van werk als gerechtspsychiater?

Deberdt «Nee. Betaal maar eens een secretariaat als je goed 300 euro per dossier krijgt. Ik doe dit omdat ik het ongeloofl ijk graag doe, en omdat ik me die luxe kan permitteren. In Vlaanderen vinden we met moeite nog gerechtspsychiaters. Als hoofdgeneesheer in de psychiatrische kliniek van Ieper kon ik me nog vrijmaken voor een wedersamenstelling of een assisenzaak.

»De laatste tien jaar zijn de contracten tussen ziekenhuizen en artsen zo bindend dat er bijna geen ruimte meer is om voor het gerecht te werken. Over een paar weken is er een wedersamenstelling waarvoor drie gerechtspsychiaters uitgenodigd zijn: wel, ik zal de enige aanwezige zijn.»

HUMO Hoe lang duurt een psychiatrisch onderzoek van een verdachte?

Deberdt «Ik heb ooit spottend tegen een advocaat gezegd: minder dan twee minuten. Je moet het dossier en het moraliteitsverslag kennen.

»Ik ga verdachten graag opzoeken bij hen thuis, als ze niet aangehouden zijn. Dat is meestal heel revelerend. Dan bespreken we het dossier, hun levensloop en hun eventuele criminele voorgeschiedenis. De beleving van angst en schuld vind ik ook heel belangrijk.

»Gemiddeld neemt dat in een doorsneegeval een dik uur in beslag. Ik blijf altijd zakelijk: als een verdachte houdt van voetbal, ga ik niet met hem de Belgische competitie bespreken. En voor categorieën als prostituees, die toch zelden de waarheid vertellen, moet je ook geen uren uittrekken. Maar in ernstige zaken kan het veel langer duren.»

HUMO Jimmy Hemeleers, een tweevoudige moordenaar, zag slechts gedurende een halfuurtje een gerechtspsychiater.

Deberdt «Als dat waar is, vind ik dat héél weinig.»

HUMO In Nederland wordt zo iemand zes maanden lang gevolgd door een multidisciplinair team.

Deberdt «Daar zit een stuk mythe bij, hoor. In die zes maanden zitten ook groepsgesprekken met weinig rendement. Meestal ziet de delinquent het grootste deel van de tijd alleen verpleegkundigen.»

HUMO In Nederland moet een gerechtspsychiater een opleiding volgen, examen doen en eerst onder toezicht van een ervaren collega werken.

Deberdt «Zij werken met benoemde artsen, maar daarom zijn de Nederlandse psychiatrische verslagen niet beter. Er is meer omhaal van woorden, meer langdradigheid, maar dat vind ik geen kwaliteit.

»In Nederland heerst ook meer onduidelijkheid, mede onder druk van zachte sectoren. Hier ben je toerekeningsvatbaar of ontoerekeningsvatbaar; daar hanteren nog tussencategorieën, waardoor je oordelen krijgt als: 'Hij is minder toerekeningsvatbaar.' Maar wat betekent dat precies?»

Borderline & co

HUMO Nog een pijnlijk geval van tegenspraak tussen gerechtspsychiaters: Abdallah Ait Oud, de vermoedelijke moordenaar van de meisjes Stacy en Nathalie, die sinds gisteren terecht staat. Veel vroeger had Ait Oud al eens een meisje in zijn auto getrokken en verkracht. Na zijn arrestatie oordeelde de gerechtspsychiater hem ontoerekeningsvatbaar, waarop hij geïnterneerd werd. In de instelling oordeelden drie andere gerechtspsychiaters dat hij wél toerekeningsvatbaar was, zodat hij vrijkwam. Hoe is dat mogelijk?

Deberdt «Ik heb de zaak-Ait Oud niet van dichtbij gevolgd, maar als het gaat om ontoerekeningsvatbaarheid, bestaat er wel een cultuurverschil tussen het noorden en het zuiden van het land. In Franstalig België is men minder repressief. Je ziet dat ook in de aanpak van jonge criminelen. In Vlaanderen kiest men makkelijker voor dwingende methodes die de jongeren weer een structuur in hun leven bieden. In het zuiden zweert men nog vaak bij een psychoanalytische benadering.

»Psychiatrie is geen exacte wetenschap. Vroeger hanteerde men mooi afgelijnde categorieën voor stoornissen: psychosen, neurosen, psychopathieën. Als een gerechtspsychiater een beklaagde in één van die drie vakjes kon onderbrengen, was hij ontoerekeningsvatbaar. Nonsens natuurlijk. Tegenwoordig zitten we in het andere uiterste: de oude vakjes zijn opgeheven, maar we hanteren wazige, nietszeggende begrippen zoals 'borderline' om iemand ontoerekeningsvatbaar te verklaren.

»Kijk, het zit zo: je bent pas ontoerekeningsvatbaar als je gedrag niet meer correspondeert met de realiteit en je zélf niet meer inziet dat je een misdrijf pleegt. Dat is gebaseerd op het Romeinse recht: wie niet compos mentis is, kan niet gestraft worden. Grosso modo gaat het om niet meer dan drie procent van de gevallen.»

HUMO Intussen zijn Stacy en Nathalie wél vermoord. Net zoals Elizabeth Brichet, Julie, Melissa, An en Eefje stierven ze in de handen van een vrijgelaten recidivist. Op lezersforums lees je weleens: stel gerechtspsychiaters mee verantwoordelijk voor het gedrag van gevaarlijke misdadigers die ze weer in de maatschappij loslaten, en de straten zullen een stuk veiliger zijn.

Deberdt «Dan vind je geen enkele psychiater die nog een verslag durft te schrijven. Ik zou het niet riskeren, want je weet nooit of iemand zal recidiveren.»

HUMO Misschien zouden de gerechtspsychiaters niet afhaken, maar een voorzichtiger oordeel vellen.

Deberdt «Ten gronde: je kan iemand alleen beoordelen op basis van wat hij gedaan hééft. Een gerechtspsychiater is geen profeet. Wie had na de eerste moord van Fourniret kunnen voorspellen dat er nog acht zouden volgen? Madame Soleil? Statistieken zeggen dat het risico op recidive bij seksuele delinquenten ongeveer 50 à 60 procent bedraagt; dat betekent óók dat 40 tot 50 procent níét hervalt.

»Verder is er maar één criterium dat overeind blijft bij het inschatten van risico op recidive: is de delinquent al jong aan zijn criminele carrière begonnen? Iemand die op z'n twaalfde al met de jeugdrechter in contact komt, heeft een slechte prognose. Maar dat betekent nog niet dat je die jongen z'n hele leven in de bak moet draaien.»

HUMO Hebt u zich ooit vergist in de psychiatrische analyse van een delinquent?

Deberdt «Zeker één keer. Een duidelijk zwak begaafde man had een geweer gekocht om zijn vrouw een lesje te leren, want ze wilde hem verlaten. Eerst schoot hij een hele middag om te oefenen op conservenblikken, en toen zijn vrouw thuiskwam, nam hij haar in het vizier: 'Bang!' Gelukkig raakte hij haar alleen in de kuit, maar juridisch was het een moordpoging, dus werd het assisen.

»Tijdens ons gesprek vertelde hij heel open over zijn voorbereiding, waardoor ik hem toerekeningsvatbaar verklaarde, maar tijdens het proces zag ik in dat ik hem beter had laten interneren. Die man was een sukkelaar, het was akelig om hem voor een jury te zien staan. Nu goed, hij kreeg maar drie jaar en is al lang weer vrij; als hij geïnterneerd was, had hij misschien jaren vastgezeten.»

HUMO Hebt u veel gerechtelijke dwalingen gezien in uw carrière?

Deberdt «In heel mijn carrière heb ik nooit een onschuldige zien veroordelen. Nooit.»

HUMO Wat heeft 45 jaar in het brein van misdadigers kijken u geleerd over de mens?

Deberdt «Met iedereen kan álles gebeuren. Ik hoor moeders soms zeggen: ''t Is onmogelijk dat mijn zoon zo'n misdaad gepleegd heeft!' Ze vergissen zich. Als de omstandigheden ertoe aanzetten, zijn wij tot alles in staat. Ook tot moord.»

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd:

De website van Humo maakt gebruik van cookies.   Meer info   Deze melding niet meer weergeven