Roger Deberdt: de nestor van de gerechtspsychiatrie

© Gie Knaeps

Ook na de uitspraak in het proces tegen hen zal één vraag onbeantwoord blijven: wie zijn Michel Fourniret en Monique Olivier? Hoe meer de gerechtspsychiaters zich de voorbije weken uitputten in persoonlijkheidsanalyses, hoe groter de verwarring werd. Volgens hun rapporten is Fourniret bijvoorbeeld tegelijk geestelijk gezond en een psychopaat. Qué?

"'Er zijn psychiaters die voor geld om het even wat willen verklaren'"

Dezelfde onduidelijkheid zit ook in dossiers als Dutroux, Van Themsche, Ait Oud of Jimmy Hemeleers: de psychiatrische analyses zijn telkens zo verschillend en zelfs tegenstrijdig dat ze wel door middel van tarotkaarten, vogelpik of een dosis wilde fantasie tot stand lijken gekomen. Als de gerechtspsychiatrie keer na keer van zichzelf een farce maakt, kunnen we haar dan niet beter uit de rechtszaal weren?

Voor enige toelichting reisden we naar Ieper. Daar woont Roger Deberdt, grijze eminentie en pionier van de vaderlandse gerechtspsychiatrie. Al 45 jaar peilt hij diep in het brein van echte en vermeende misdadigers. Op zijn palmares staan honderden zaken, van Guy Jespers en Notaris X tot de broers Vlassenbroeck van de drievoudige cafémoord in Geraardsbergen. En ook de extreemrechtse knapen van Bloed, Bodem, Eer, Trouw moesten zich onlangs door Deberdt in hun hersenpan laten kijken - it's a dirty job, but someone's gotta do it.

HUMO Hoe bent u in de psychiatrie terechtgekomen?

Roger Deberdt «Ik was afgestudeerd als algemeen dokter in de geneeskunde, en ik moest mijn legerdienst gaan doen in Duitsland. Puur tijdverlies, maar er zat één goede kant aan: nooit heb ik meer tijd gehad om te lezen. Zo heb ik in een academische boekhandel in Keulen 'Allgemeine Psychopathologie' van Karl Jaspers gekocht. Dat standaardwerk was mijn eerste kennismaking met geestesziekten. Ik bewaar het nog altijd met eerbied.

»Na mijn legertijd kreeg ik toevallig het aanbod om te beginnen in de psychiatrische kliniek in Ieper. De psychiatrie was in de jaren 50 en 60 nog een andere wereld. Wij hadden amper vijftig, zestig opnamen per jaar - tegenwoordig zijn het er ongeveer 1.200. Alleen met een briefje van de burgemeester werd je toen gedwongen opgenomen, volgens het systeem van de collocatie.

»Het is affrontelijk, maar in die tijd was de psychiatrische kliniek voor de gewone man 'het zothuis', en ik was 'den dokteur van de zotten'. De medische praktijk was ook totaal anders. Het was nog de tijd van de elektroshocks en de insulinekuren, stel je voor. Met elektroshocks ben ik altijd voorzichtig geweest. Een paar keer per week een groepje van zes patiënten, steeds onder algemene anesthesie. Nooit enige verwikkeling gehad!»

HUMO Behandelde u vijftig jaar geleden zowat dezelfde gevallen als vandaag?

Deberdt «Druggebruikers waren er toen nauwelijks - nu is dat een enorme groep geworden. De zeldzame keren ging het om een dokter of verpleegkundige die aan de morfi ne uit de voorraadkast van de kliniek zat. «Gecolloqueerde alcoholisten waren vaak arbeiders die jaren aan een stuk in het weekend veel te lang doorgegaan waren. En voor de rest had je twee grote groepen: schizofrenen en manisch-depressieven - mensen die soms jarenlang opgenomen bleven.»

HUMO Hebt u destijds zelf gesolliciteerd om psychiatrische analyses in gerechtszaken te mogen doen?

Deberdt «Ook dat is toevallig gegaan. Voor de rechtbank van Kortrijk had een gerechtspsychiater een onsamenhangend verslag geschreven over een alcoholist die tekeergegaan was tegen zijn vrouw. De rechter vroeg mij om dat over te doen. Ik had nog nooit een expertise gedaan. Zo ben ik in een onderwereld gerold van dieven, geweldenaars, moordenaars en - dit is het platteland, nietwaar - incestplegers op afgelegen boerderijen. Dat komt nu vrijwel niet meer voor.

»Bon, ik kreeg de smaak te pakken. In het ziekenhuis moest ik me altijd afvragen wat ik voor de patiënten kon doen. In gerechtsdossiers gaat het in essentie altijd om de drijfveer van de delinquent: 'Waaróm heeft deze mens dit gedaan?' Een materie waar je nooit op uitgekeken raakt.»

HUMO Wat was uw eerste assisenzaak?

Deberdt «Twee zonen uit Ardooie die hun vader gewurgd hadden en met een betonnen staak rond zijn nek in het kanaal gegooid. Een zwaar geval.

»Weet u, vroeger ging het er in de rechtszaal veel beleefder en minder cassant aan toe. Er waren geen procedureadvocaten die de boel eindeloos rekten. Een tegenexpert aanstellen, dat dééd men gewoonlijk niet. Een assisenzaak werd snel maar toch gezapig afgewerkt, meestal in drie dagen. Ik moest het vooral beknopt houden. Ik hoor het die voorzitter van het assisenhof nog tegen me zeggen: 'Docteur, faites votre rapport succinctement!' (Lacht)

»Maar de beklaagden werden even goed berecht als vandaag, hoor. Nu maakt men er vaak één lange show van. De assisenprocessen duren ook veel te lang, waardoor het overzicht en het inzicht soms zoek raken.»