Het jaar van de val

Harold Pinter, die op kerstavond uitdoofde, heeft het jaaroverzicht van de VRT net niet gehaald. Het zal hem een rotzorg zijn, en zelfs dat niet. Hugo Claus flitste er wel in voorbij: hij kreeg niet meer aandacht dan J.M.H. Berckmans, en ook niet meer dan Herman Le Compte, want de dood is rechtvaardig - zij maakt iedereen met de grond gelijk, zelfs al wordt je as voor de kust van Oostende aan de grillen van de zeewind overgeleverd. Zouden de meeuwen er in hun buitelende vlucht nog iets voedzaams uitpikken? Kreeg een zeilsurfer ineens een brakke smaak in de mond? Ik merk dat ik veel zin heb om af te dwalen en de Noordzee te zien.

"Nieuwjaarke zoete"

Het jaaroverzicht - een verplicht nummer zolang er jaren zijn - opende met een beeld van 'De val van Icarus', één van de vele meesterwerken van Pieter Breughel de Oude. Het overkoepelende thema van deze compilatie - altijd weer onbegonnen werk waar werk van is gemaakt - was dan ook de val van zowat alles dat ooit de schijn kon ophouden dat het een hoge vlucht nam. Gaandeweg schakelden de makers van dit programma op een ander meesterwerk van Breughel over: 'De spreekwoorden'. 'Daar zijn de daken met vlaaien bedekt,' zei een vrouwenstem, waarna de onheilspellende naam Fortis viel. Ik vroeg mij af of de eigentijdse chatter, die zich in cyberspace van Nederlands voor geleedpotigen bedient, nog de betekenis van al die oude spreekwoorden zou kennen. De makers van dit programma hadden er zo te zien het grootste vertrouwen in.

Het viel me mee dat dit jaaroverzicht niet nodeloos lang bij de onwerkbare regering stilstond, en bij de politieke chaos du jour, laat staan bij de wormstekige twistappel BHV, die van een klein land een nog kleiner land dreigt te maken, dat je in een oogwenk onder de mat kunt vegen. We zagen Yves Leterme steeds bleker wegtrekken, tot hij een graad van onzichtbaarheid had bereikt: een geschikte schutkleur voor de Senaat. Pieter De Crem, de ingebeelde veldmaarschalk, was dan weer iets te zichtbaar, naar mijn smaak. Hij doemde op in een nieuwsbeeld dat mij in de loop van 2008 was ontgaan: er werd hem gevraagd wat hij van zijn nom de guerre Crembo vond. Die bleek hem als een compliment in de oren te klinken. Hoewel ik soezerig was van het kerstdiner, en van top tot teen op vrede ingesteld, riep ik toch allerlei onaardigs naar mijn flatscreen, want - laten we elkaar goed begrijpen - die De Crem vind ik nu ook weer niet zó'n aanwinst voor de mensheid, wat zijn naaste familie ook over hem mag beweren. Zou hij een zoon hebben die al oud genoeg is om in het teringland Afghanistan met vuur te spelen en in een hinderlaag van de achterlijke Taliban te lopen, die van Allah Zelf een license to kill hebben gekregen? Mocht die zoon een aardje naar zijn vaartje hebben, dan zal hij wellicht liever op christendemocratische gronden dronken worden in een New Yorkse bar in plaats van domweg te sneuvelen in een onherbergzaam landschap. Een zoon van Crembo zal zich dat wellicht ook kunnen permitteren.

Vergeef me dat ik meer aandacht aan De Crem besteed dan hij in 'Het jaar van de val' kreeg, een jaaroverzicht dat in het jakkerende tempo van een boze koortsdroom terecht veel meer oog had voor de internationale rottigheid dan voor de plaatselijke politieke beunhazerij: terrorisme, kredietcrisis, wereldwijde recessie, grootschalige moord en doodslag in naam van God, vaderland of de eigen stam. De algemene sfeer van dit programma was er niet naar om in de bevrijding van Ingrid Betancourt en de verkiezing van Obama een lichtpunt te zien. Daar kwam nog bij dat de commentaarstem van Björn Soenens aldoor de noodtoestand leek af te kondigen.

'Het jaar van de val' eindigde, opdat de cirkel rond zou zijn, met een beeld van Wannes Van de Velde, die ooit het mooie lied 'Pieter Breughel' heeft geschreven: 'Pieter Breughel den ouwe/ zou opstaan uit de dood/ voor de wereld te aanschouwen/ Was 't bloed er nog zo rood als karmijn?/ Zou er nog oorlog zijn?' Reken maar. De mens houdt graag oude tradities in ere. 'Op de wereld schijten' is nog een spreekwoord dat Breughel heeft geschilderd, maar het kwam in het jaaroverzicht niet aan bod. Het betekent: overal maling aan hebben. Ik wou dat ik het kon, maar vooralsnog lukt het me niet. Je kon 'Het jaar van de val' ook bekijken als een voorproefje van 2009. Ik vrees dat ik dat heb gedaan. De beste wensen voor het nieuwe jaar.