Kongo

Voor u met het blanke spreekwoord 'trop is te veel' komt aanzetten: toch even opletten, want als de tekenen niet bedriegen, is hier iets bijzonders aan de hand.

HUMO Om te beginnen: hoe is het allemaal begonnen?

Samuel Tilman (Eklektik Productions, initiatiefnemer) «Met het besef dat we een enorme beeldrijkdom hebben als het gaat over onze koloniale geschiedenis: in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, bij KADOC in Leuven, of de Brusselse Cinematek.

»Met Eklektik Productions zijn we betrokken bij een digitaliseringsproject om ervoor te zorgen dat honderden van die oude films van het verval gered worden: het oudste filmmateriaal gaat terug tot 1911, en de levensduur van pellicule wordt op zowat een eeuw geschat. We zullen dat digitale materiaal ook naar Centraal-Afrika repatriëren, want daar is er heel veel belangstelling.

»Voor onze reeks hebben we natuurlijk uit dat zeldzame materiaal geput, we tonen dingen die tot nog toe alleen enkele wetenschappers te zien hebben gekregen. Zo zijn er vroege filmpjes van Congoreizigers die over een camera beschikten, of van allerlei wetenschappers op missie.

»Dikwijls hebben we dat materiaal opnieuw gemonteerd: we hebben het gebruikt als ruwe rushes in dienst van het verhaal dat wíj willen vertellen.»

HUMO Het unieke beeldmateriaal volstond blijkbaar nog niet, want jullie maken ook gebruik van animatietechnieken.

Tilman «Van sommige sleutelmomenten zijn er geen beelden, en dat kunnen we beter met animatie oplossen dan helemaal te verzwijgen. Bovendien kan je met animatie sommige dingen een wat symbolischer lading geven, droomachtiger weergeven: dat doen we bijvoorbeeld met de geschiedenis van de afgekapte handen.»

HUMO Die historie speelde zich af tijdens de rubbercampagne van Leopold II: als de inheemse rubberarbeiders hun quota niet haalden, gingen als straf hun handen eraf. De grote vraag luidt altijd weer of Leopold in die jaren echt verantwoordelijk was voor miljoenen slachtoffers. Zeven jaar geleden lokte Peter Bates met zijn reportage 'White King, Red Rubber, Black Death' een stevige controverse uit.

Tilman «Wij zijn niet op dat soort polemiek uit, die hebben we nu wel gehad. Met cijfers moet je in dit geval voorzichtig zijn, omdat er vóór de periode van Leopold II nooit een volkstelling is geweest. Wij hebben vooral de moderniteit van Leopold II willen aantonen: hij nam zijn beslissingen als een echte kapitalist, hij was tot alles bereid als zijn winstcijfer maar niet in het gedrang kwam. Net zoals vandaag winst vooropgaat bij economische beslissingen met betrekking tot die regio.

»We tonen ook dat z'n gruwelijke uitbuitingssysteem met het vele structurele geweld tot stand is gekomen met inbreng van lokale chefs, die ervan profiteerden. En dat er niet alleen protest kwam uit het buitenland, maken we duidelijk via een personage als Emile Vandervelde: de socialistische voorman interesseerde zich zeer voor Congo en de wantoestanden daar.»

HUMO Dat is in het algemeen jullie werkwijze: het Congolese verhaal vertellen via personages.

Tilman «Als het hier over Congo gaat, denkt men te dikwijls aan de blanken in Congo. Het officiële Belgische discours luidt dat er pas met de generatie van Lumumba sprake was van bewustwording onder de zwarten, maar er zijn lang vóór de jaren vijftig interessante Congolese persoonlijkheden van wie het leven te documenteren valt. Ik denk aan Paul Panda, één van de eerste Afrikaanse intellectuelen die in België hebben kunnen studeren.

»Of de catecheet Simon Kimbangu, die zoveel invloed op de Congolezen verwierf dat de Belgen hem dértig jaar lang gevangen gezet hebben. Hij is ook in de gevangenis gestorven.

»Maar ook aan Belgische kant zijn er personages die meer belangstelling verdienen. Zoals de jezuïet Jozef Van Wing, of gouverneur-generaal Pierre Ryckmans: mannen die wel het koloniale gezag vertegenwoordigden maar tegelijk heel open stonden voor ontwikkelingen in de Congolese samenleving.»

HUMO In het derde deel, over de jaren 1960 tot 2010, is merkwaardig genoeg Patrice Lumumba de enige verteller: hij mag ook zeggen wat hij vindt van het Congo ná hem.

Tilman «Hoe dichter bij vandaag je komt, hoe subjectiever je wordt in wat je al dan niet behandelt. We hebben gekozen voor een heel subjectieve aanpak, met een grote vrijheid voor de vertelling, zonder dat we de historische feiten geweld aandoen, en zonder dat we de dubbelzinnigheid van het personage Lumumba uit het oog verliezen. We zetten hem heus niet uitsluitend neer als de held van de Afrikaanse emancipatie.»

HUMO Waag je je ook aan de actualiteit? De vraag bijvoorbeeld of onze koning binnenkort bij president Kabila op visite mag?

Tilman «Nee, we houden ons op het terrein van de geschiedenis. Maar de koning mag zeker kijken (lacht). Het zal me in het algemeen benieuwen wat 'het officiële België' van de reeks vindt. Alles wat met de kolonisatie samenhangt, wil wel eens tot passionele debatten leiden.

»Soms hebben de Belgen een te nostalgische blik - 'toen wij er waren was het beter' - en soms zijn ze er te veel op uit zichzelf te geselen: 'Het is onze fout, het is onze fout!' Wij hebben geprobeerd de zaken niet te versimpelen en de volle ambiguïteit van de geschiedenis onder ogen te zien.»