Panorama: Arme blanken in Zuid-Afrika

'Panorama' programmeert vanavond laat 'Arme blanken', een aangrijpende documentaire van de Nederlandse Saskia Vredeveld over de nieuwe onderklasse die in Zuid-Afrika ontstaan is: blanke drop-outs. Af en toe krijgen ze een helpende hand - in de reportage volgt Vredeveld een echtpaar dat een soort voedselbank draaiende houdt - maar 't blijft een bitter leven in een geïmproviseerd tentenkamp nabij Johannesburg.

Saskia Vredeveld «In het noorden van het land vind je een hele hoop van die kampen. Vaak zijn het kleine nederzettingen, opgezet bij boerderijen. Stuk voor stuk wonen er arme blanken die elkaar opzoeken en zich terugtrekken uit de samenleving. Er wordt vaak gezegd dat het om 400.000 mensen gaat, maar dat is een conservatieve schatting. Het is nóg erger.»

Vredeveld «Opgepast: ook ten tijde van de apartheid waren er al arme blanken. Maar voor hen bouwde de regering woonwijken buiten de stad, met van die kleine bruine huizen. De mensen daar waren niet rijk, maar ze hadden wel werk - meestal een baantje bij de spoorwegen. Dat is helemaal weggevallen.

»Na de apartheid zijn de zwarten uit de townships in die wijken komen wonen. De buurten zijn gemengd nu, en je ziet de blanken met de zwarten strijden om dezelfde baantjes. Dat pleit wordt doorgaans gewonnen door de zwarten, want sinds het afschaffen van de apartheid wordt er aan positieve discriminatie gedaan.

»De blanken worden nu zo'n beetje aan hun lot overgelaten. Vaak zijn ze ook nog eens laagopgeleid, wat hun toekomstperspectieven bepaald niet vergroot.»

Vredeveld «Het valt daar ontzettend mee qua racisme, hoor. In dat kamp nabij Johannesburg woont één zwarte vrouw - ze is getrouwd met een blanke man. En zij wordt helemaal aanvaard. De meesten vinden het helemaal terecht dat de apartheid is afgeschaft, ze hebben indertijd zélf voor verandering gestemd.

»Maar dat dit het resultaat zou zijn, hadden ze natuurlijk nooit gedacht. Je zou het ontstaan van die nieuwe onderklasse dus een cynisch neveneffect van het afschaffen van de apartheid kunnen noemen.»

Vredeveld «Neen: veel mensen hebben het eigenlijk een beetje opgegeven. Je voelt een heel groot fatalisme, en er wordt massaal naar de fles gegrepen. Ik zag mensen die al twintig jaar lang dakloos zijn, of in een gammel schuurtje wonen. Ze zitten de hele dag aan de alcohol en bedelen van tijd tot tijd wat geld bij elkaar voor een nieuwe fles.

»Er zijn wel wat particuliere initiatieven - de blanke kerken bijvoorbeeld, die voor eten en kleren zorgen. Maar van de overheid komt er niets. Ook niet voor de zwarten, trouwens.»

Vredeveld «In de townships heerst nog altijd gigantische armoede. Wat twintig jaar geleden al choqueerde, is er nu nog. Ook bij de zwarte bevolking is 25 tot 30 procent werkloos. Het valt dus wel te begrijpen dat de prioriteiten van de regering dáár liggen. De wil om iedereen te helpen is er, maar het is wachten op je beurt. En iedereen in Zuid-Afrika vindt dat vrij logisch. Voor de zwarte bevolking is een inhaalbeweging nu eenmaal nodig - je kent het verleden.

»Er zijn nu ook wel rijke zwarten. Dat zijn mensen die optimaal geprofiteerd hebben van het afschaffen van de apartheid en razendsnel omhooggeschoten zijn op de sociale ladder. En die meestal niet vies zijn van wat graaien hier en daar. In de vervolgdocumentaire, 'The Black Diamonds', gaat het over hen.»

Vredeveld «En toch blijf ik - geheel conform de WK-sfeer - heel positief. Als de regering zegt dat ze niet alle problemen in één dag kan oplossen, dan is dat geen flauwe smoes: het is gewoon wáár. Daar gaat nu eenmaal heel veel tijd overheen. Je moet maar hopen dat de regering het hoofd koel houdt, verderwerkt en almaar meer huizen bouwt.»

Vredeveld «Ik ben een volbloed Nederlandse, maar ik heb m'n jeugd doorgebracht in Zuid-Afrika. Een heel fijne periode, hoor. Het was de tijd van censuur en geen televisie - je had geen notie van wat er precies gebeurde in die townships. Pas in Nederland kreeg ik al die beelden te zien en besefte ik hoezeer de zwarte bevolking er onderdrukt werd.

»Nu nog blijf ik er terugkeren. Even poolshoogte nemen, zeg ik dan. Er zijn periodes dat ik het helemaal gehad heb, dat ik even iets anders wil. Maar dan heb ik plots het virus weer te pakken en moet ik weer even.»

Vredeveld «Ik blijf lekker in Nederland. Maar ik ga natuurlijk wel op televisie kijken. Al kan je je de vraag stellen of dat toernooi nu zo'n goeie zaak is voor het land. In hoeverre zal de plaatselijke bevolking er beter van worden? In de media hoor en lees ik toch vaak dat de FIFA flink aan het verdienen is.

»Ach, wat er ook van zij: 't is hopen dat de wereldbeker het beeld van het land een beetje bijkleurt. Zuid-Afrika is intrinsiek behoorlijk rijk, en 't is het perfecte vakantieland. Wees er geduldig mee: in een land in overgang vragen de dingen nu eenmaal tijd.»

• Arme Blanken