Docu: Empire Of the Desert Ants

Filmmaker John Brown trok voor de mooie BBC 2-documentaire ‘Empire of the Desert Ants’ naar Arizona om hun gedrag en gewoontes vast te leggen: de mierenkolonie lijkt wel een imperialistisch hof, met koninginnen die hun werksters tegen elkaar opzetten, en mieren die opgesmikkeld dan wel in de slavernij gedwongen worden. Een poging om de fraaie docubeelden iets meer punch te geven, of harde werkelijkheid? Tom Wenseleers, entomoloog aan de KU Leuven, geeft tekst en uitleg.

Tom Wenseleers «Mieren leven in een kastesysteem met twee categorieën: de koninginnen en de werksters. De werksters zorgen voor alle taken in de kolonie: voedsel aanhalen, nest bouwen, enzovoort, terwijl de koningin alle eitjes legt.

»In de meeste gevallen is de organisatie gebaseerd op collectieve beslissingen die worden genomen aan de hand van een sociaal systeem. De kolonie beslist: het is zeker niet zo dat de koningin als een soort dictator het gedrag van de werksters aanstuurt.

»Doorheen de geschiedenis werd de insectenkolonie weliswaar dikwijls gebruikt als model voor allerlei politieke regimes, van de monarchie in victoriaans Engeland tot het communisme, maar dan ging het in het beste geval om antropomorfe herinterpretaties: wetenschappelijk gezien klopte dat niet echt.»

HUMO Zijn mieren echt zo gewelddadig als wordt gesuggereerd?

Wenseleers «Dat hangt er vanaf. Binnen de kolonie hangen de mieren heel hecht aan elkaar, en is er weinig sprake van geweld. Maar kolonies worden weleens aangevallen door andere kolonies: het is voor die beesten een manier van overleven.

»Sommige mieren worden na de strijd opgegeten, en anders werken ze in de overwinnende kolonie als ‘slaven’. Ook die term is een beetje te geladen, maar het geeft het publiek wel een duidelijk beeld van hoe het er aan toe gaat.

»Ook binnen de kolonies is er af en toe hommeles: het  gebeurt dat een werkster ‘in opstand komt’ en, bijvoorbeeld, zélf probeert om zich voort te planten. Dan zie je weleens dat haar soortgenoten dat niet pikken en de opstandelinge aanvallen. Maar dat is eerder uitzonderlijk.»

HUMO De voorstelling van mieren als bloeddorstige, complotterende individuen moeten we dus met een korrel zout nemen?

Wenseleers «Toch wel, ja. In documentaires duikt altijd een zekere graad van vermenselijking op – je ziet dat ook aan de terminologie. Het is aanlokkelijk om ingewikkelde processen om te zetten naar mensentaal, maar je moet daar toch mee oppassen.»

HUMO Toch een beetje jammer: wij hadden eerlijk gezegd gehoopt op échte killermieren.

Wenseleers «Pas op, sommige mieren hebben wél interessante aanvalsmechanismen. Er zijn er bijvoorbeeld die een klier in het achterlijf hebben waarmee ze, als er gevaar dreigt, zichzelf kunnen opblazen, samen met de vijand. Dat zijn toch heuse zelfmoordterroristen?»

Bekijk een fragment: