null Beeld Nijgh & Van Ditmar
Beeld Nijgh & Van Ditmar

BOEK★★★☆☆

Basje Boer onderzoekt: waarom belanden vrouwen in films altijd in de rol van moeder of verleidster?

Dieuwertje Mertens

De Britse filmcritica Laura Mulvey introduceerde in 1975 het begrip ‘male gaze’. Omdat de mannelijke blik dominant is, hebben vrouwen hem overgenomen en voegen zij zich niet alleen in films, maar ook in het dagelijks leven in de rollen en poses die door mannen zijn bedacht. Ze nemen de verschijningsvorm aan van moeder, verleidster of verdorven vrouw. In haar nieuwe essaybundel ‘Pose’ laat de Nederlandse schrijfster en filmcritica Basje Boer zien hoe die blik doorwerkt in haar eigen leven.

Boer onderscheidt grofweg zes vrouwenrollen: het enigma (Laura Palmer in ‘Twin Peaks’), het object van verlangen (Brigitte Bardot en Marilyn Monroe), het object van afkeer (Meryl Streep als Miranda Priestly in ‘The Devil Wears Prada’), de naïeve ingénue (actrice Mary Pickford), het object van vertedering (Renée Zellweger als Bridget Jones) en de final girl (te zien in horrorfilms in de gedaante van Laurie in ‘Halloween’ of Ripley in ‘Alien’), hoewel die volgens een filmwetenschapper ‘een stand-in voor de man’ is. Waarschijnlijk zou je daar net zoveel stereotiepe mannenrollen tegenover kunnen zetten, maar de essays in Boers bundel gaan ‘over meisjes die dromen, en over het dromen over meisjes’, zoals ze in het voorwoord schrijft.

Ook vrouwenrollen die op het eerste gezicht geëmancipeerd lijken, zijn dat vaak niet. Boer wijst op Amy in de thriller ‘Gone Girl’ (2012), een cool girl die bij nader inzien een mannenfantasie is: ‘Ze is lekker maar hoeft daar haar best niet voor te doen. Ze is ontegenzeggelijk vrouwelijk, maar ook one of the guys. Ze eet en drinkt als een kerel (zonder aan te komen), ze kijkt sport (zonder erover in discussie te gaan), ze maakt harde grappen (maar ze is niet grappiger dan jij), ze houdt van seks (maar niet meer dan jij). Ze moet meegaand zijn. Zelfs haar autonomie draait eigenlijk om onderdanigheid.’

Simone de Beauvoir schreef in ‘De tweede sekse’ (1949) dat de vrouw door haar lagere maatschappelijke positie een andere blik op liefde heeft. Terwijl liefde voor de man ‘een op zichzelf staande factor’ is, is het voor de vrouw ‘haar hele bestaan’, ‘een totale zelfverloochening’. Dat beeld wordt nog steeds bevestigd in de rollen die vrouwen spelen. Neem Carrie Bradshaw in ‘Sex and the City’: die staat te boek als een weifelende, maar vrijgevochten vrouw die er een veelzijdig seksleven op na houdt, maar in werkelijkheid draait haar leven alleen maar om de liefde voor Mr. Big. Boer noemt haar ‘een antirolmodel omdat ze ons toont wie we níét willen zijn’.

We weten ons maar niet te ontworstelen aan de patriarchale verhaallijnen. De vraag die boven de essays hangt is: wat is het alternatief? Zelfs sexy popsterren als Miley Cyrus en Beyoncé, die onder de vlag van het feminisme de zeggenschap over hun eigen uiterlijk claimen in sexy poses, hebben het nog niet gevonden. ‘[Ze] benadrukken dat zij degenen zijn die de touwtjes in handen hebben. Het is een precaire constructie, waarbij het verschil tussen empowerment en exploitatie niet altijd even helder is,’ zegt Boer.

De meeste van de door Boer besproken vrouwelijke archetypes zijn wit en cisgender, hoewel ze ook schrijft over sterren als Whitney Houston, Beyoncé en het stereotype van de sassy black woman. Maar waarom niet over de zwarte, obese, analfabete tienermoeder uit ‘Precious’ (2009)? Die film gaat óók over kijken en bekeken worden, maar op een ongemakkelijke, ondermijnende manier. Ook in queer films zijn meer alternatieve verhaallijnen te vinden. Boer vestigt zelf de aandacht op lesbische kitsch, dyke camp: die houdt er ‘veel ongeremdere ideeën op na over wat mooi en sexy is.’ Misschien, lijkt ze te suggereren, ligt daar een mogelijkheid om de mannelijke blik te omzeilen.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234