null Beeld Humo
Beeld Humo

politicologe Léonie de Jonge

‘De legitimisering van extreemrechts is al decennia aan de gang’: waarom Europa steeds rechtser wordt

Met de overwinning van Giorgia Meloni in Italië krijgt radicaal rechts extra wind in de zeilen. Politicologe Léonie de Jonge pleit voor alertheid. Bij andere partijen, maar ook bij de media. ‘Bepaal waar de grens ligt en trek een streep in het zand.’

Joël De Ceulaer

‘Wat we nu zien is het gevolg van twintig jaar normalisering’, zegt de Nederlandse politicologe Léonie de Jonge. ‘Zowat overal in Europa werden uiterst rechtse partijen gemainstreamd door media en de andere partijen. Net zoals dat in de VS is gebeurd met de Republikeinse partij onder Donald Trump. Die gevolgen zullen we nog heel lang zien. Uiterst rechts gaat niet meer weg, dus we zullen ermee moeten leren leven.’

De spectaculaire overwinning van Giorgia Meloni van Fratelli d’Italia verbaast De Jonge niet. ‘Het resultaat is wel historisch’, zegt ze. ‘Het lijkt erop dat Italië voor het eerst sinds Mussolini, dus voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog, een radicaal rechtse premier zal krijgen. Op korte termijn verwacht ik niet veel dramatische gevolgen: het is crisis in Italië, en als premier kun je niet meteen veel doen. Maar voor de lange termijn betekent deze doorbraak dat de normalisering van het radicaal rechtse gedachtegoed nog eens in een extra stroomversnelling komt. Wat overigens interessant is: de extra stemmen voor Meloni komen niet van links, maar van de gematigdere partijen op rechts. Fratelli d’Italia kannibaliseert zowel de Lega van Matteo Salvini als Forza Italia van Silvio Berlusconi.’

Het succes van Meloni in Italië volgt op dat van Jimmie Åkesson, die met Zweden Democraten uiterst rechts in Scandinavië onlangs nog wat steviger op de kaart heeft gezet. Europa bevindt zich al een tijdje volop in de vierde golf van radicaal- en extreemrechts, legt De Jonge uit. ‘Het is een beetje simplistisch, maar je ziet inderdaad vier golven. De eerste van 1945 tot 1980, met het naoorlogse neofascisme. De tweede begon in 1980, met de opkomst van Vlaams Blok en Front National van destijds Jean-Marie Le Pen. In de derde golf kreeg je partijen zoals ook die van Geert Wilders in Nederland, die toegang kregen tot de representatieve instellingen. Vandaag zijn die partijen volledig mainstream geworden. Het onderscheid tussen radicaal en extreemrechts is ook steeds minder duidelijk te maken.’

- Wat was het verschil tussen radicaal en extreem?

DE JONGE «Radicaal rechts houdt zich nog aan de spelregels van de democratie. Extreemrechts stelt de democratie zelf in vraag. Maar dat onderscheid is dus aan het vervagen. Neem nu Thierry Baudet van Forum voor Democratie in Nederland: die zal niet openlijk oproepen tot geweld, maar hij zinspeelt er wel geregeld op, met uitspraken van een civiel leger en over tribunalen die er zouden moeten komen.»

Thierry Baudet (FvD) in de Nederlandse Tweede Kamer.  Beeld ANP
Thierry Baudet (FvD) in de Nederlandse Tweede Kamer.Beeld ANP

- Onlangs verliet het Nederlandse kabinet de Tweede Kamer na een uithaal van Baudet in de richting van minister Sigrid Kaag.

DE JONGE «Hij had haar niet alleen persoonlijk aangepakt, hij had dat bovendien gedaan met een rechtstreekse verwijzing naar een extreemrechtse complottheorie, waarbij er een linkse elite zou bestaan die de westerse cultuur om zeep wil helpen. Kaag zou tijdens studies in Oxford tot die elite zijn toegetreden. Na die uitspraak stapte het kabinet inderdaad op.»

- Een goede zaak?

DE JONGE «Uiteraard. Het is goed dat men een streep in het zand trekt: tot hier en niet verder. Al vraag ik mij tegelijk af waarom alleen regeringsleden, en niet de hele Tweede Kamer is opgestapt. De afgelopen twintig jaar, sinds Pim Fortuyn, heerst het idee dat je alles maar moet kunnen zeggen. Dat is ook zo, maar niet alles moet ook worden gehoord. Er zijn platformen, zoals de Tweede Kamer, waar je grenzen kan bepalen.»

_ We zitten in de vierde golf, maar Meloni sluit wel aan bij de originele fascistische traditie van Benito Mussolini, toch?

DE JONGE «Haar partij heeft wortels in het fascisme, dat is zo. In Italië is dat ook niet zo nieuw. In Italië is het allang geen taboe meer om te zeggen dat Mussolini ook goede dingen heeft gedaan. In Duitsland is het ondenkbaar dat je zoiets over Hitler zegt. Dat heeft misschien iets te maken met de naoorlogse periode, waarin vooral Duitsland de grote boeman was. Al heeft Meloni officieel gebroken met Mussolini – in de Italiaanse pers doet ze dat al een hele tijd, nu moet ze de internationale media nog overtuigen.»

- Wat is de kern die Meloni, Åkesson, Le Pen en Vlaams Belang gemeen hebben?

DE JONGE «Een ideologie van nativisme, autoritarisme en een vleugje populisme zie je bij iedereen. Nativisme is een xenofobisch versterkte vorm van nationalisme: het zegt dat alles wat niet inheems is – ideeën, maar ook personen – de cohesie van de natie bedreigt en dus een gevaar is. Daarnaast zijn uiterst rechtse partijen sterk gesteld op law-and-order, op een strikt geregelde samenleving. Sommige omarmen bovendien nadrukkelijk het christendom of cultuurchristendom.»

- Zoals Meloni, bijvoorbeeld?

DE JONGE «Inderdaad. Zij vaart echt de koers die Viktor Orbán in Hongarije gekozen heeft: daar zoekt ze met hem een bondgenootschap, in het pleidooi voor de traditionele familie, tegen lgbtq+-rechten. Zo vormen die partijen een bedreiging voor alle minderheden, niet alleen voor asielzoekers en migranten, ook voor mensen uit de lgbtq+-gemeenschap.»

- Waarom breken die partijen nu precies door?

DE JONGE «Ergens is het logisch dat je een politieke tegenreactie krijgt als migratie een belangrijk thema is, maar vreemd genoeg is dat vandaag nu juist niet het geval. Vandaag beheersen inflatie en energiefacturen het politieke debat. Het is raar dat links nu niet scoort. Dat is volgens mij toch het falen van de sociaaldemocratie. Zij hebben hun kans gemist om zich de voorbije jaren te profileren op hun kernthema’s. De enige plek waar links standhoudt, is Wallonië. De Parti Socialiste is een zeer interessante casus.»

- De PS krijgt wel concurrentie van de radicaal linkse PTB/PVDA.

DE JONGE «Dat is normaal. Als je jezelf duidelijk links profileert, kun je op links worden ingehaald. Als je jezelf op rechts profileert, kun je op rechts worden ingehaald. Wat in Denemarken met de sociaaldemocratie is gebeurd, die naar rechts opschoof onder Mette Fredriksen, is duidelijk niet het goede voorbeeld. Als bestaat er geen algemene regel, natuurlijk. Maar het is in ieder geval slim om zelf je koers te bepalen, om zelf af te bakenen welke thema’s je tot inzet van het politieke debat maakt. Dat doet de PS erg goed.»

- Volgens u scoort uiterst rechts ook niet in Wallonië doordat de media er niet over schrijven en niet mee praten.

DE JONGE «Als een partij voet aan de grond wil krijgen, is media-aandacht en steun van gevestigde partijen essentieel. Media zijn de poortwachters die bepalen wie de electorale arena mag betreden. Ook in Zweden en Italië is die legitimering al decennia aan de gang.»

- Maar in Vlaanderen is doodzwijgen geprobeerd. Vlaams Blok bleef groeien.

DE JONGE «Ik denk dat die strategie in Vlaanderen nooit helemaal waterdicht was. In Wallonië bestaan er echt expliciete afspraken onder media en andere politieke partijen. Iedereen staat erachter. Ik bedoel ook niet echt doodzwijgen, veeleer droogleggen, isoleren, wel praten over de partij maar er niet gewoon mee in debat gaan.»

- Wat is uw advies dan aan de Vlaamse media? Hier worden kopstukken van Vlaams Belang al jarenlang door alle mainstream media gewoon geïnterviewd.

DE JONGE «Een moeilijke vraag, maar dat u ze stelt is positief. Dat betekent dat de discussie woedt. Ik zou zeggen: stel een richtlijn op, bepaal transparant voor uw lezers waar de grens ligt en trek een streep in het zand als dat nodig is. Zo lijkt men in Nederland nu te snappen dat Baudet niet elke avond op tv moet komen. Maar het is lastig: als Vlaamse media plots geen Vlaams Belangers meer interviewen, kunnen ze de slachtofferkaart trekken.»

Voormalig Amerikaans president Trump in 2020. Beeld EPA
Voormalig Amerikaans president Trump in 2020.Beeld EPA

- U verwees al naar Trump. Acht u zijn terugkeer als president mogelijk?

DE JONGE «Ik acht dat niet alleen mogelijk, ik denk dat die kans aanzienlijk is. En als het Trump zelf niet is, dan wel een andere Republikein. Het ergste kwaad zit misschien nog wel elders in de partij. Ik vind ook dat Trump een waarschuwing mag zijn voor Europa. In de VS hebben we gezien hoe de democratie kan worden uitgehold, met de bestorming van het Capitool en de verwerping van de verkiezingsuitslag door Trump.»

- Ziet u in Europa al vergelijkbare tendensen?

DE JONGE «Wat de Republikeinen volop doen, de kiesdistricten hertekenen in hun eigen voordeel, heeft Orbán in Hongarije ook al gedaan. Ook minderheidsgroepen zijn in Hongarije niet meer zeker van rechtstatelijke bescherming. Orbán heeft ook duidelijk gezegd dat hij geen liberale, maar een illiberale democraat wil zijn. Wat Baudet in Nederland doet, doet Orbán op Europese schaal. Maar ook de Europese Unie trekt nu een grens: als Orbán niet bijstuurt, zal hij de consequenties daarvan moeten dragen.»

- Orbán zat lang bij de christendemocratische fractie in het Europees Parlement, zoals N-VA nu met de fractie van Fratelli d’Italia in dat parlement zit.

DE JONGE «Dat is natuurlijk een heel expliciete vorm van normalisering. Het kan ook impliciet, door bepaalde programmapunten over te nemen.»

- Is dat gebeurd toen N-VA de federale regering verliet vanwege het Marrakesh-pact, en zo het Vlaams Belang weer deed groeien?

DE JONGE «Helemaal. Je kopieert bepaalde punten en merkt dan dat de kiezer het origineel verkiest.»

U staat er relatief ver vandaan, maar hebt daarom misschien een frisse blik. Denkt u dat Vlaams Belang en N-VA samen een Vlaamse regering zullen vormen als ze in 2024 een robuuste meerderheid zouden hebben?

DE JONGE «Die kans lijkt mij zeer reëel. Dat is de rode draad door mijn verhaal: de aanloop daar naartoe is al decennia gaande. Denk aan de Franse verkiezingen, toen men opgelucht was omdat Le Pen het nét niet had gehaald. Wel, op een dag zal zij het misschien wél halen. Dat geldt ook voor Vlaanderen. En dan moeten we niet verbaasd opkijken.»

Léonie de Jonge. Beeld Wouter Van Vooren
Léonie de Jonge.Beeld Wouter Van Vooren

(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234