Burn-out Beeld Jeroen Los
Burn-outBeeld Jeroen Los

Burn-out

Een burn-out bestaat niet volgens deze stressprofessor: ‘Maar mensen die de diagnose krijgen, zijn geen aanstellers’

Een burn-out bestaat niet, zegt psychiater en stress-onderzoeker Christiaan Vinkers. Maar dat te veel stress leidt tot vermoeidheid, slaapklachten, somberheid, hartproblemen en pijnklachten, is evident. ‘Te veel stress is slecht, maar te weinig ook.’

Jop van Kempen

Enkele jaren geleden heeft Vinkers een roeiapparaat gekocht. Als vader van inmiddels drie jonge kinderen helpt de lichamelijke inspanning hem om geestelijk te ontspannen. Een andere manier om te ontstressen, is stoppen met ’s avonds werken. “Maar stiekem stuur ik ’s avonds nog weleens werkmails.”

Ondanks die voorzorgsmaatregelen en de kennis en kunde die ‘stressprofessor’ Vinkers heeft, wordt ook hem de stress soms te veel. Dan wordt hij ’s nachts zwetend wakker en piekert hij tot het ochtendgloren over een stroeve verstandhouding met een leidinggevende, opstapelend werk en de intensieve verzorging van een baby.

Het is normaal dat mensen soms zo’n nacht hebben, stelt Vinkers. Alleen moet dat niet de standaard worden, want dan krijg je er last van. Dus maakt hij ook zijn werkagenda soms leeg om tijd te maken voor ontspanning. “Je moet niet denken dat je onmisbaar bent. Onmisbare mensen liggen op het kerkhof, zo hoorde ik ooit.”

Te veel stress kan tot tal van problemen leiden: een depressie, angststoornis, maar ook tot lichamelijke klachten als rug- en maagpijn, een minder goed functionerend immuunsysteem en hartklachten. “Maar niet tot een burn-out,” zegt Vinkers. “Want een burn-out bestaat niet.”

Managersziekte

Het is een boude uitspraak, weet Vinkers. In zijn boek In de ban van burn-out gebruikt hij 150 pagina’s om die stelling te onderbouwen. Een burn-out was aanvankelijk de aanduiding voor mensen die opgebrand raakten ‘als sigaretten in de mondhoek van wezenloos voor zich uit starende verslaafden’, zo beschreef psycholoog Herbert Freudenberger het begrip in jaren zeventig als eerste.

De kern was dat degene met een burn-out in het dienstverlenende werk niets meer kon betekenen voor anderen. Langzamerhand werd het een mondiaal begrip voor iemand die, ja, overprikkeld is. Overspannenheid, heette de burn-out eerder. Of ‘neurasthenie’, ‘surmenage’ of de ‘managersziekte’.

Een burn-out is geen harde medische diagnose, zegt Vinkers. Daarvoor zijn de criteria te divers; er waren 142 verschillende definities voor burn-outklachten, zo citeert hij een studie in het Journal of the American Medical Association (JAMA) uit 2018.

Nederlandse huis- en bedrijfsartsen gebruiken de diagnose tegenwoordig wel, maar Nederlandse psychiaters niet. In de Verenigde Staten gebruiken huisartsen noch psychiaters het als ziekte. “In New York is er dus niemand die niet naar zijn werk gaat vanwege een burn-out,” aldus Vinkers. “In Nederland gaat het naar schatting om 17.500 mensen, die gemiddeld driehonderd kalenderdagen ziek zijn.”

Wat zegt u tegen mensen die van de huisarts vernemen dat ze wel een burn-out hebben?

“Dat hun klachten reëel zijn. Mensen die de diagnose burn-out hebben gekregen, zijn geen aanstellers. Integendeel: het zijn ernstige klachten die soms lang aanhouden. Ik ben hard op de diagnose, maar zeker niet op de mens erachter. Alleen is de wetenschappelijke basis van de diagnose gewoon enorm wankel. Een arts of psycholoog kan een burn-out niet betrouwbaar vaststellen, en dat is een groot probleem.”

“Het staat wetenschappelijk echter wél als een paal boven water dat te veel stress leidt tot mentale en lichamelijke problemen. Te veel stress werkt bijvoorbeeld door op het hormoonsysteem. Ooit zijn lichaam en geest in de geneeskunde strikt uit elkaar getrokken, terwijl dat in realiteit niet kan.”

Stressklachten zijn reëel, maar een burn-out is dat volgens u niet. Waarom vindt u het van belang om dat punt te maken?

“Omdat je een aandoening beter kunt verhelpen als er overeenstemming is over wat die aandoening precies is. Zolang er onduidelijkheid over bestaat, blijft de weg naar de beste behandeling of het voorkomen ervan uit. En dat is het streven: het voorkomen van overbelasting, en als het gebeurt, een behandeling die mensen echt helpt. Nu gaan mensen met serieuze stressklachten googelen op ‘burn-out’ en komen ze terecht bij tal van hulpverleners binnen en buiten het reguliere circuit, die elk een andere aanpak voorstellen. Dat werkt enorm verwarrend, en bovendien is er vaak geen wetenschappelijk bewijs voor deze aanpakken. Ik denk dat die mensen met ernstige klachten vaak beter af zijn bij psychologen of psychiaters.”

Wie is hij?

Christiaan Vinkers is psychiater bij GGZ InGeest en hoogleraar Stress en Veerkracht bij het Amsterdam UMC. Naast behandelaar van met name mensen met ernstige depressies doet hij onderzoek naar stress en veerkracht, waarop hij promoveerde. Eerder studeerde hij ook farmacie en rechten. Van Vinkers verscheen deze week het boek In de ban van burn-out. Eerder schreef hij met ziekenhuisapotheker Roeland Vis een boek over antidepressiva: Hoe zit het nu echt met antidepressiva (2021). Vinkers is lid van Raad Medische Wetenschappen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).

Als ze met een burn-out officieel niet bij u binnenkomen, met welke diagnose dan wel?

“Met een depressie, bijvoorbeeld. De overlap tussen wat burn-out wordt genoemd, waarbij iemand dus echt langdurig ziek thuis komt te zitten, en een depressie is naar mijn idee heel groot. Ik behandel mensen met hardnekkige depressies. Hun symptomen vallen ook onder veel definities van een burn-out: een vreselijke vermoeidheid, nergens zin meer in hebben, piekeren, niet slapen, labiel zijn, heel vaak huilen. Bij een burn-out staan een sombere stemming en suïcidaliteit wat minder op de voorgrond dan bij depressie, maar dat komt mede doordat die kenmerken niet echt goed zijn onderzocht. Mensen met een zware burn-out kampen daar eveneens mee, denk ik.”

U schrijft dat sommige mensen liever een burn-out hebben dan een depressie.

“Hoogopgeleide mensen wel, zo blijkt uit cijfers. Ik denk omdat een burn-out de oorzaak voor de misère meer lijkt te leggen bij de stressvolle omstandigheden, terwijl een depressie vaak in verband wordt gebracht met de kwetsbaarheid van de persoon zelf. Dit onderscheid is onterecht: stressvolle omstandigheden en kwetsbaarheid spelen bij beide diagnoses een grote rol. Maar er is, denk ik, gewoonweg minder stigma over burn-out. Dat verklaart misschien waarom veel mensen hun ervaringen met stress en hun eigen burn-out uitdragen. Ze schrijven een boek, starten een podcast of worden coach. Dat zie je niet bij mensen die door te veel stress in een depressie raken of een hartaanval krijgen.”

Goed, een burn-out bestaat niet. En nu?

“Ik schrijf gelukkig niet alleen maar over wat we allemaal niet weten. Mijn boek gaat niet alleen over wat burn-out niet is, maar een flink deel ook hoe we wél meer grip op het fenomeen kunnen krijgen aan de hand van stress. We moeten niet te lang blijven in de discussie of burn-out wel of niet bestaat. Veel zinvoller is het om te focussen wanneer stress iemand langdurig ontregelt, en wat daar in een vroeg stadium aan te doen is, zonder daarbij de nuance en eerlijkheid van wat de wetenschap ons vertelt geweld aan te doen.”

In het laatste deel van uw boek komt u met tips als ‘accepteer onzekerheid, maar onderschat veerkracht niet’, ‘wees mild voor jezelf en de ander’ en ‘denk na over je eigen levensverhaal’.

“Ja, dat zijn vrij algemene principes waar mensen met te veel stress iets aan zouden kunnen hebben. Maar stress is zo afhankelijk van de persoon en context dat algemene gouden tips niet werken. Ik wil geen valse hoop bieden, maar ik wil wel schetsen hoe meer grip op stress kan helpen bij een goede balans en zo langdurige ontregeling kan voorkomen.”

“Stress is niet alleen iets negatiefs. Stress is ook goed: het motiveert tot actie, beweging, voortgang. Te weinig stress is namelijk evenmin goed en kan ook psychische klachten geven; een gevoel van zinloosheid, verveling en gebrek aan structuur.”

“Daarnaast geldt: een leven zonder stress bestaat niet. Ik citeer vaak de persiflage van de TV Kantine op de soap Goede Tijden, Slechte Tijden en die zegt: ‘Het leven is een zure bom’. Als je leeft, heb je soms stress. Je wilt iets in het leven, er zijn verplichtingen, en dan zijn er nog de onverwachte dingen. Stress is onvermijdelijk.”

Uw laatste tip is apart: ‘gooi dit boek weg’.

“Ik denk dat mensen aan de hand van algemene stressprincipes zelf in actie kunnen komen en dit vertalen naar hun eigen leven. Maar ik ken de lezer niet en weet niet wat er voor hen nodig is om in balans te blijven. Mijn boek is geen nieuwe zelfhulpmethode, maar moet aanzetten tot nadenken. Als dat lukt, heb ik een doel bereikt en kun je het boek weggooien.”

Christiaan Vinkers: In de ban van burn-out, Uitgeverij Prometheus, €23,50.

(Het Parool)

Psychiater en stressonderzoeker Christiaan Vinkers: ‘Een burn-out is geen harde medische diagnose.’ Beeld Digidaan
Psychiater en stressonderzoeker Christiaan Vinkers: ‘Een burn-out is geen harde medische diagnose.’Beeld Digidaan

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234