null Beeld

nepnieuws

Schuilkeldervlogs en cheapfakes: hoe de oorlog in Oekraïne een TikTok-oorlog werd

De oorlog in Oekraïne is de eerste ‘TikTok-oorlog’. Jonge gebruikers zien vlogs vanuit de schuilkelder, maar ook veel nepvideo’s. Veel meer dan op andere sociale media.

Lynn van den Brink

Een recept voor ijskoffie. Games, sketches, dansjes. Een realistisch ogende kat die van cake blijkt. Oorlogsmisdaden. Huh, wat? Op TikTok loopt alles door elkaar.

Filmpjes over de oorlog in Oekraïne overspoelen de socialemedia-app, die wereldwijd meer dan een miljard gebruikers heeft. Toen de Russische invasie nog nauwelijks begonnen was, verschenen de opdoemende tanks en schepen al op TikTok. Het platform speelt zo’n centrale rol in het Oekraïne-conflict dat president Biden vorige week een groep TikTokkers op het Witte Huis uitnodigde, om ze te briefen over de crisis.

Kort en gemakkelijk te maken

Video’s van Oekraïense soldaten die hun gezin gedag kussen voordat ze naar de frontlinies vertrekken. Filmpjes van huisdieren in schuilkelders. Maar tussen alle oprechte getuigenissen zit ook heel veel nep, zegt TikTok-expert Marieke Kuypers. Dat komt door de korte duur van de filmpjes (15 seconden tot maximaal 3 minuten) en het gemak waarmee ze gemaakt en gedeeld worden. Hierdoor is de hoeveelheid (des)informatie op de app volgens haar groter dan op andere sociale media.

Deepfakes – nepvideo’s die met relatief ingewikkelde technologie worden gemaakt – zijn volgens haar zeldzaam, maar op TikTok doen zogenaamde cheapfakes over de oorlog het goed. ‘Cheapfakes zijn makkelijk gemaakte nepvideo’s. De makers gebruiken beelden uit andere oorlogen of uit games en animaties.’

Vorige week nog: een onbekend account deelt een indrukwekkende video. Het lijkt een gouden regen van vuurwerk. Chemical attack on Ukraine, staat eronder. De likes en reacties stroomden binnen. Maar de video komt helemaal niet uit Oekraïne. Het zijn beelden uit Syrië, op YouTube gezet in 2015. In haar eigen TikToks probeert Kuypers dit soort filmpjes te ontkrachten. Een druppel op een gloeiende plaat, erkent ze, maar ze hoopt zo bewustwording te creëren. ‘Ik kan wel zorgen dat meer mensen weten dat er nepvideo’s rondgaan.’

Remixen is gewoon op TikTok

Nog een reden waarom TikTok zich goed leent voor het maken van nepvideo‘s: het is gebruikelijk in de app om beelden en geluiden te ‘remixen’. ‘TikTok heeft een audiotheek met geluiden die je onder je eigen video’s kunt plakken. Normaal wordt die gebruikt voor geluidseffecten of een achtergrondmuziekje bij bijvoorbeeld een dansje. Nu staan echte oorlogsgeluiden onder een gamevideo. Dat is erg misleidend.’

Ook livestreams worden gefaket. Beelden van metrostations met loeiende luchtalarmen op de achtergrond gaan soms urenlang door. ‘Kinderen in mijn comments schrokken daarvan’, zegt Kuypers. ‘Echt waar? Gaan mensen doen alsof ze in Oekraïne zijn terwijl dat niet zo is?’ Maar niet alleen kinderen trappen erin. ‘Sommige zijn zo goed gemaakt… het is bijna onmogelijk om te zien dat het nep is.’

TikTok zelf is overweldigd, zegt Kuypers. ‘Er worden te veel video’s geüpload om allemaal te kunnen controleren. Het platform heeft goede richtlijnen, maar te weinig mensen om die richtlijnen te hanteren.’

‘Misschien zag ik nepnieuws zonder dat ik het doorhad’

De Nederlandse Marlène (17) en Eva Mijnders (22) komen ook oorlog tegen op hun feeds. Marlène: ‘Eerst zag ik vooral humoristische video’s met interessante weetjes. Maar sinds een paar weken zie ik steeds vaker beelden uit Oekraïne langskomen. Bijvoorbeeld Oekraïense tieners die hun huisdieren gedag zeggen voordat ze naar een schuilkelder vertrekken.’

Eva: ‘Ik zie veel filmpjes over de oorlog, maar het zijn meestal memes, zoals die tractor die een tank steelt. Ook kijk ik livestreams van mensen die de oorlog vanuit hun huis filmen.’ Van nepnieuws denkt ze weinig last te hebben. ‘Dat kom ik op mijn For You Page (de ‘homepage’ van TikTok, red.) niet echt tegen.’ Of Marlène nepnieuws heeft gezien, weet ze niet. ‘Dat kan ik me niet herinneren, maar misschien heb ik het gezien zonder dat ik het doorhad…’

Yanka (@8yanka) is een Russische TikTokker uit Canada. Ze maakt populaire filmpjes over de Russische cultuur, maar scrolt zelf ook wat af. Op haar schermpje verschijnt vooral veel desinformatie over haar thuisland. ‘Omdat ik een Russisch-Oekraïense achtergrond heb, kan ik snel zien of beelden werkelijk uit een van de twee landen komen of niet. Er zijn veel anti-Russische nepfilmpjes. Complotposts waarin mensen ‘bewijzen’ dat de Russen verantwoordelijk zijn voor covid, bijvoorbeeld. Maar ook speeches van Poetin en Zelenski die verkeerd vertaald worden.’

Elke oorlog z’n eigen medium

De Vietnam-oorlog was de eerste televisieoorlog. De Golfoorlog 1990-1991 was de eerste die live te volgen was, met name via CNN. Beelden van de Syrische burgeroorlog werden massaal gedeeld op Youtube. Mede dankzij Facebook werd de Arabische lente ontketend. Inmiddels lijken Youtube en Facebook niet langer de grootste aanbieders van oorlogsbeelden te zijn. De oorlog in Oekraïne is de eerste die op TikTok (actief sinds 2017) te volgen is.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234