null Beeld Koppernik
Beeld Koppernik

BOEK★★★★★

Stig Dagermans psychologische inzicht en zijn onwaarschijnlijke stilistische vermogen maken het verpletterende ‘Het verbrande kind’ onverwoestbaar

Laurent De Maertelaer

Bijna zeventig jaar na zijn zelfgekozen dood geldt Stig Dagerman (1923-1954) nog steeds als één van de grootste naoorlogse schrijvers van Zweden. Zijn werk is in meer dan twintig talen vertaald en staat onverminderd hoog aangeschreven. Schrijver J. Bernlef introduceerde hem in de jaren 60 in ons taalgebied; zijn vertaling van ‘Het verbrande kind’, algemeen beschouwd als Dagermans meesterwerk, ligt nu opnieuw in de boekhandel.

Ook Jeroen Brouwers was een groot pleitbezorger van Dagermans ‘volledig zwart, door de dood beademd oeuvre’. Hij schreef een indringend essay over de zwaarmoedige Zweed, ongetwijfeld één van de bekendste zelfmoordenaars uit de wereldliteratuur. Vanaf zijn debuut ‘De slang’ (1945) werd Dagerman gezien als een literair wonderkind. Hij werd amper 31, maar zijn creatieve leven was nog korter: drie jaar en elf maanden. In die beperkte tijd schreef Dagerman vier romans, twee verhalenbundels, een novellebundel, een reisreportage, een tiental theaterteksten, een groot aantal gedichten en heel wat journalistiek werk.

In ‘Het verbrande kind’, geschreven in amper zes weken, ontmaskert Dagerman de destructieve conventies van de rouw en schetst hij de geestelijke desintegratie van een Stockholmse arbeidersfamilie. Na het overlijden van zijn moeder ziet de twintigjarige filosofiestudent Bengt met lede ogen aan hoe zijn vader Knut openlijk zijn affaire met de sensuele Gun voortzet en zelfs binnen het jaar met haar trouwt. Bengt komt in opstand tegen zijn vader en wil de geschonden zuiverheid van zijn moeder wreken.

Zijn minachting voor het hem aangedane verraad ten spijt bedriegt Bengt zelf zijn vader én zijn verloofde met Gun, met wie hij halsoverkop een verboden relatie begint. Wanneer hij constateert dat Guns liefde niet exclusief is, schiet hij in een jaloeziekramp en onderneemt hij een zelfmoordpoging, die mislukt. Nadien ziet Bengt de realiteit met andere ogen, maar hij blijft in de ban van Gun, inmiddels zijn stiefmoeder.

‘Het verbrande kind’ is een roman vol opgekropte emoties en onuitgesproken schuldgevoelens, waarin op z’n Scandinavisch vooral de stiltes veelzeggend zijn. Dat vader en zoon elkaar voortdurend voorliegen, illustreert de manke relatie tussen beiden en versterkt hun onderlinge spanning. Dagerman beschrijft in een rauwe maar uiterst precieze stijl het gebrekkige dagelijkse leven van de vader en de zoon. Zelfs in de zakelijke schets van hun triviale handelingen sluimert onheil.

Die onpersoonlijke sfeer wordt nog versterkt doordat de namen van de personages grotendeels achterwege blijven (het gaat steeds over ‘de zoon’ en ‘de vader’). Ook het filmische karakter van de roman speelt daar een rol in: Stockholm was nooit eerder zo’n duistere metropool. De fenomenale openingsscène, de begrafenis van de moeder, kan zó in een Bergman-film.

Dagerman laat ons afgrondelijk diep in Bengts getormenteerde ziel kijken. De brieven die hij aan zichzelf, Gun en zijn vader schrijft, zijn pogingen om zijn eigen morele falen te rationaliseren. Freudianen zullen hun hart ophalen aan de vele dromen en symbolen in ‘Het verbrande kind’, een roman barstensvol mistroostige fixaties. Subtiel haalt Dagerman enkele obsessief herhaalde motieven naar voren: de gele zakdoek met Guns parfum op de begrafenis, de kaars waaraan Bengt zich meermaals verbrandt, de pendule die stilstaat op het stervensuur van de moeder, de hond als stille getuige van Bengts ondergang.

‘Het verbrande kind’ is zonder meer zware kost. Bengt is een cynische nihilist met een verknipte seksualiteit en een ongezond doodsverlangen: ‘Leven betekent strikt genomen niets anders dan dag voor dag je zelfmoord opschorten.’ De oedipale obsessies zijn misschien gedateerd, maar Dagermans psychologische inzicht en zijn onwaarschijnlijke stilistische vermogen maken deze verpletterende roman onverwoestbaar.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234