null Beeld Jouk Oosterhof
Beeld Jouk Oosterhof

Johannes Vermeer Prijs

Wat maakt het werk van Arnon Grunberg zo onweerstaanbaar?

Arnon Grunberg ontvangt de Johannes Vermeer Prijs 2022, vanwege ‘zijn uitzonderlijke betekenis voor de Nederlandse kunsten’. Volgens de jury heeft Grunberg een onmiskenbaar grote invloed gehad op zijn generatie. Maar waarin schuilt de kracht van zijn literaire oeuvre?

Dries Muus

Op alles valt te wedden, zeker in het universum van Arnon Grunberg, dus waarom niet op zijn volgende onderzoeksterrein? Het leger, het circus en de Zwitserse spoorwegen heeft hij al verkend. Hierna misschien de filmwereld? Een boeddhistenklooster? De gevangenis? Silicon Valley?

Hoezeer Grunberg de voorspelbaarheid ook probeert voor te blijven, één ding kunnen we aannemen: welke onverwachte werelden en kunstvormen hij ook onderzoekt, hij blijft zichzelf als instrument inzetten, een even toegewijde deelnemer als scherpe observator. In de bijna dertig jaar sinds zijn debuutroman ‘Blauwe maandagen’ was hij niet alleen actief in vrijwel alle vormen van literatuur, maar ook in het theater en de dans, en wie weet welke disciplines daar nog bij komen.

Dat Grunberg (1971) naast zijn literaire prijzen (in mei nog de P.C. Hooft-prijs) nu ook de Johannes Vermeer Prijs ontvangt – een overheidsprijs van 100.000 euro die jaarlijks wordt uitgereikt aan ‘in Nederland werkende kunstenaars uit alle disciplines’ – is een bijzonder rake keuze.

DE HELE GRUNBERG

Interessanter dan de vraag welke disciplines Grunberg nog kan veroveren of welke terreinen hij nog kan onderzoeken, is de vraag naar de aantrekkingskracht van al dat werk. Wat maakt zijn fictie, maar ook zijn lezingen en essays, zijn transformaties tot circusartiest of Vinex-wijkgezinslid, en zelfs zijn interviews en socialemedia-uitingen, zo onverminderd prikkelend?

Is het die onvoorspelbaarheid? Of is het juist de hoogst voorspelbare aanwezigheid op al die podia? Is het de enorme productiviteit, die nooit ten koste lijkt te gaan van de kwaliteit? De levenslust, de onblusbare nieuwsgierigheid die van al die activiteiten uitgaat?

Ja, ja en ja. Maar ook als je die gedeeltelijke verklaringen bij elkaar optelt, dan heb je nog niet de hele Grunberg. Je mist nog steeds de kern van zijn aantrekkingskracht. Misschien schuilt die wel in de compleet eigen sfeer, gebaseerd op een wereldbeeld dat doet denken aan dat van Hermans of Coetzee, twee door Grunberg geliefde auteurs. Maar de vergelijkbare wereldbeelden leiden tot radicaal andere fictieve werelden, andere antwoorden op de grote levensvragen, andere manieren van verzet tegen het noodlot en de wanhoop.

Een uitzinnig project, of nog grunbergiaanser, een hartstochtelijk spel: dat is het best mogelijke verzet tegen existentiële misère. Spelen, en de inzet zo hoog mogelijk opschroeven. Bluffen met een teleurstellende hand, niet zozeer in de hoop op serieuze winst – de misère kán immers niet overwonnen worden, in elk geval niet blijvend – maar simpelweg omdat het de spelvreugde, de opwinding verhoogt.

HET SPOOK BESTRIJDEN

Toch ontbreekt ook aan die verklaring iets cruciaals. Geen schrijver verdient het om gereduceerd worden tot een wereldbeeld, hoe kenmerkend dat wereldbeeld ook is. En zeker bij Grunberg is die aanstekelijke, soms schokkende filosofie nauw verbonden met zijn unieke toon, zijn ritme en woordkeuze, de binnen een of twee zinnen herkenbare stijl.

Zo opende hij in oktober een van zijn 'Volkskrant’-columns: ‘In de bar op de achtste verdieping van Hotel Jakarta in Amsterdam had zich een groep Belgen verzameld die het spook van de inflatie leek te willen bestrijden door in hoog tempo cocktails achterover te slaan. Iedereen doet wat hij kan.’

Die setting alleen al, de hotelbar op de achtste verdieping, is typisch Grunberg. De laconiek beschreven combinatie van glamour en doffe ellende, gevolgd door de perfect getimede conclusie: ‘Iedereen doet wat hij kan’ – tegelijk een oordeel en het opschorten van ieder oordeel, vilein én mild, met een spot die zo subtiel, zo zacht is dat ie voor vertedering kan doorgaan. Dit is vrijpleiten en beschuldigen ineen, zowel van de glamour als de doffe ellende de romantiek inzien.

MOOISTE LIEFDESZIN

In de passages waarin Grunberg op zijn best of aangrijpendst is, verdwijnen ook de humor en het venijn, en zelfs de ellende uit zijn zinnen, en stormt de romantiek in al zijn duizelingwekkende kracht naar de voorgrond. Dat niet alle literaire verkiezingen even gelukkig zijn, bleek eerder dit jaar bij de keuze van de mooiste liefdeszin uit de Nederlandse literatuur: een alinea uit De asielzoeker die minstens twee kandidaten bevat, werd nergens genoemd.

‘Zijn kijken is een manifest, een getuigenis en een aanklacht ineen – een belofte, ook dat: ik zie je, en als je valt zal ik mijn handen naar je uitstrekken, ik zal sneller dan de zwaartekracht zijn; omdat ik zelf ben gevallen kun je op mij vallen. Ik zal de landingsplaats zijn.’

In ‘De dood in Taormina’, zijn recentste roman, bespreken hoofdpersonen Jona en Zelda – uiteraard in een hotelkamer, uiteraard in een badplaats buiten het seizoen – hun liefde, die ze spoedig, uiteraard noodlottig, zullen uitbreiden tot een ménage à trois. Zo vat Jona zijn filosofie samen, zijn eigen worsteling en die van vrijwel al Grunbergs personages, misschien ook wel die van de auteur zelf: ‘Vroeg of laat moet je kiezen, wat wil je afschaffen: jezelf of het avontuur?’

Dát, samen met die toon, is wat Grunbergs werk zo onweerstaanbaar maakt. De durf. De moed. Het compromisloze verzet. De overgave waarmee zijn hoofdpersonen zichzelf afschaffen en volop in het avontuur storten.

(Parool)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234