null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

duizend bommen en granaten

Wel of geen kernoorlog: sinds de Koude Oorlog hebben we al zes keer op het nippertje een ramp vermeden (en soms door stom toeval)

De wereld hield even de adem in: de raketinslag in Polen had zomaar verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Het is niet voor het eerst dat de wereld langs een kernoorlog scheert. Met hoofdrollen voor een beer en een computerchip van een paar dubbeltjes.

Mark van Assen

In de donkere dagen van de Koude Oorlog, en dat waren er veel, zijn er verschillende momenten geweest waarop de wereld op het nippertje is ontsnapt aan de totale vernietiging. Dat lijkt een overdrijving, maar een blik op een aantal beroemde incidenten leert dat het een aantal keren echt kantje boord is geweest.

Zo wordt 27 oktober 1962 nog steeds ‘de gevaarlijkste dag in de geschiedenis’ genoemd. Het is de tijd van de Cuba-crisis, als de Amerikanen en de Russen lijnrecht tegenover elkaar staan. Het draait om kernraketten die Moskou stiekem op Cuba heeft geplaatst, op iets meer dan zevenhonderd kilometer van de kust van Florida. De Amerikanen hebben als reactie een blokkade opgeworpen rond het eiland, om te voorkomen dat de Russen nog meer militaire goederen aanvoeren.

Vasili Arkhipov in the Russian submarine Beeld privebeeld
Vasili Arkhipov in the Russian submarineBeeld privebeeld

Het wordt bloedstollend spannend als de Amerikaanse marine in de gaten krijgt dat een Russische onderzeeër door de blokkade wil breken. Ze werpt dieptebommen af om de boot naar de oppervlakte te dwingen. Maar de Russen aan boord van de B-59 hebben al dagen geen radiocontact meer gehad met Moskou en denken dat de oorlog is uitgebroken. De kapitein geeft opdracht om een torpedo met nucleaire lading af te vuren op het Amerikaanse vliegdekschip USS Randolph. Het protocol vereist echter dat zo’n beslissing moet worden goedgekeurd door de drie hoogste officieren aan boord. Een van hen, Vasily Archipov, weigert dit. Hij overtuigt de anderen ervan om eerst te wachten op bericht van het Kremlin. Dat komt uiteindelijk ook. De torpedo wordt niet gelanceerd, dankzij één enkele man.

Vasily Archipov weigerde een nucleaire torpedo af te vuren op de Amerikanen.
 Beeld Olga Archipov
Vasily Archipov weigerde een nucleaire torpedo af te vuren op de Amerikanen.Beeld Olga Archipov

‘Ik kon het niet’

Een andere man die de wereldgeschiedenis een heel andere draai had kunnen geven, is Stanislav Petrov. Hij is luitenant-kolonel bij de Russische luchtverdediging en heeft op 26 september 1983 dienst als hij een verontrustende melding op zijn scherm krijgt: er is een Amerikaanse kernraket op weg naar Rusland. Even later komen daar nog vier raketten bij. Zijn orders zijn om dit meteen te melden, maar hij aarzelt. Hij weet dat het officiële beleid in die dagen een allesvernietigende reactie voorstaat: als de Amerikanen aanvallen, slaan de Russen terug met alles wat ze hebben. ‘Ik hoefde alleen maar te bellen’, zegt hij daar later over (hij is inmiddels overleden). ‘Maar ik kon het niet.’

Stanislav Petrov  Beeld Getty Images
Stanislav PetrovBeeld Getty Images

Wat hem tegenhoudt, is dat het maar vijf raketten waren. Dat is niet echt een aantal dat indruk maakt, redeneert hij. Ook krijgt hij geen ondersteunende meldingen, waardoor hij nog meer twijfelt. En let wel: dit alles speelt zich af in een tijdsbestek van minuten. Uiteindelijk blijkt dat het systeem een fout heeft gemaakt. Het ziet weerkaatsende zonnestralen op de hoge bewolking boven de Amerikaanse staat Noord-Dakota aan voor raketten. Stanislav wordt door de Russen niet gestraft voor het negeren van een bevel, maar ook niet geprezen voor zijn eigen initiatief. Buiten eigen land wordt hij gezien als ‘de man die de wereld redde’.

Spetznaz-saboteur?

Soms zorgt een ongewenste bezoeker voor een bijna-crisis, zoals in 1961, ook weer tijdens de Cuba-crisis. Op een militaire basis in de Amerikaanse staat Minnesota ziet een bewaker een donkere gedaante over een hek klimmen. Hij opent onmiddellijk het vuur, waardoor er een hele reeks van alarmen afgaat, ook op bases in de buurt. Als eenmaal duidelijk is dat de insluiper geen ‘Russische Spetznaz-saboteur’ is, maar een zwarte beer, zijn straaljagers met kernkoppen al op weg naar de startbaan. De piloten denken dat de Derde Wereldoorlog is uitgebroken. Volgens de overlevering kunnen ze nog net op tijd worden tegengehouden door een aanstormende auto met knipperende lichten.

Een ander horrorscenario draait om een heel klein stukje techniek. Het is 3 juni 1980, midden in de nacht, als het Amerikaanse leger de melding krijgt dat Moskou een nucleaire aanval is begonnen. Ook nu is de situatie tussen de grootmachten uitermate gespannen: de Russen zijn net Afghanistan binnengevallen. Het is onmiddellijk alle hens aan dek. De nationale veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski krijgt binnen een tijdsbestek van een paar minuten drie telefoontjes, zo blijkt uit een reconstructie in weekblad The New Yorker. In het eerste is er sprake van 220 raketten. Het tweede stelt dit aantal bij: het zijn er 2200. Brzezinski weet dat hij als de bliksem president Jimmy Carter moet bellen. En hij weet ook dat vernietiging nabij is. Daarom besluit hij zijn vrouw niet wakker te maken, het is beter als ze overlijdt in haar slaap. Dan rinkelt de telefoon voor de derde keer. Vals alarm. Later wordt de schuldige gevonden: een defecte computerchip van een halve dollar.

Zbigniew Brzezinski  Beeld Disney General Entertainment Con
Zbigniew BrzezinskiBeeld Disney General Entertainment Con

Ook in Syrië

Dit soort dubbeltjes op zijn kant is overigens niet exclusief voor de Koude Oorlog. In de Syrische burgeroorlog bijvoorbeeld zijn er ook incidenten geweest die compleet uit hand hadden kunnen lopen. In 2018 raken Amerikaanse ‘speciale adviseurs’ slaags met Syrische troepen die worden geholpen door huurlingen van de Russische Wagner Groep. Er vallen veel Russische doden, en dat in een directe confrontatie met Amerikanen. Omdat Rusland blijft ontkennen dat het in Syrië troepen op de grond heeft, komt het niet tot een escalatie.

Drie jaar eerder haalt Turkije een Russisch toestel neer dat al dan niet per ongeluk, en ‘ondanks tien waarschuwingen’, zeventien seconden zijn luchtruim heeft geschonden. Ook dat had zomaar verkeerd af kunnen lopen. Het was voor het eerst sinds de Koreaoorlog van begin jaren vijftig dat een lid van de NAVO een vliegtuig van de Sovjet-Unie dan wel Rusland uit de lucht schoot. Onmiddellijk contact op hoog niveau tussen Ankara en Moskou haalt de kou uit de lucht. ‘Er komt geen oorlog’, melden de ministers van Buitenlandse Zaken.

(AD)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234