Spreken we binnenkort enkel nog Engels aan de Vlaamse universiteiten?

, door (ld)

669
a1
© belgaimage

'De enige manier om extra financiering te krijgen, is door internationale studenten aan te trekken.'

Brussel, de Babelse stad waar zowat honderden talen zich scharen op een paar vierkante kilometers, is de setting voor een debat over de internationalisering van onze universiteiten. In Nederland woedt het debat al even: daar zijn inmiddels 75% van de masters Engelstalig. In België verloopt het proces wat moeizamer, maar daarom niet onzichtbaar. De Engelstalige bachelor ‘Social Sciences’ aan de Vrije Universiteit Brussel is bijvoorbeeld momenteel de tweede grootste opleiding aan die universiteit.

Bas van Heur (VUB) is één van de professoren die wekelijks internationale studenten in zijn les heeft in een andere master ‘Urban Studies’. Samen met Luc Devoldere, classicus, filoloog en hoofdredacteur van de Vlaams-Nederlandse culturele instelling Ons Erfdeel, zakte hij af naar een gemoedelijke Brusselse tearoom om een uurtje onverstoord te debatteren over de staat van onze universiteiten.

‘Zijn we niet te antagonistisch gecast?’ lacht Devoldere. ‘Hij zal enkel het Engels verdedigen en ik zal mij daar dan hartstochtelijk tegen verzetten.’ Dat blijkt, uiteindelijk, wel mee te vallen.

HUMO Professor van Heur, u geeft les in een heel internationale master, hoe ervaart u dat? 

Bas van Heur «De 4Cities-master vindt zijn oorsprong in een door de Europese Commissie gefinancierde opleiding. Wij ontvangen studiebeurzen die we op basis van een selectieprocedure kunnen uitdelen om studenten wereldwijd aan te trekken. Het is een absoluut genot om met die heel internationale groep studenten samen te zitten. Die studenten hebben een internationale biografie die ze meenemen in de les. Het cliché van ‘the international classroom’ is in dit geval wel degelijk een toegevoegde waarde.»

HUMO Is de voertaal daar ook Engels?

Van Heur «Ja. Op theoretisch en intellectueel vlak ben ik absoluut voorstander van een meertalige benadering. Toch zie je in de praktijk dat Engels de default language wordt, gezien de beperkte financieringsmogelijkheden.

»Je hebt maar een beperkt aantal professoren en voor een tweejarige master moet je minstens 120 studiepunten aanbieden. Mochten we een meertalige structuur willen hanteren, dan zouden we dubbel zoveel studiepunten moeten aanbieden. Zoveel professoren hebben we niet. Het gebruik van Engels is ook een aanpassing aan de academische markt, waar het academisch onderzoek veelal Engelstalig is.

»Maar in deze context ben ik wel voorstander van een verengelsing omdat ik het zie als een verrijking, zeker in een kleine taalgemeenschap als het Nederlands.»

Luc Devoldere «Relatief klein, niet echt klein. We staan rond de 35ste plaats van grootste talen. 23 miljoen sprekers is niet niets.»

Van Heur «Ja, maar als je binnen een bepaalde wetenschappelijke discipline werkt, dan ken je de tien mensen die dezelfde taal spreken binnen het vakgebied wel snel. Via het Engels kun je dat overstijgen. Niet dat je plots metropoliet bent als je Engels spreekt, dat zou onzin zijn. Maar in de fase van je eigen intellectuele ontwikkeling is het fijn om te kunnen communiceren met allerlei mensen over de wereld. Dat is een bevrijding.»

HUMO Is met het Engels als voertaal van academische publicaties niet logisch dat ook lessen steeds meer in het Engels gegeven worden?

Devoldere «We moeten niet naïef zijn: talen staan tegenover elkaar in een machtsverhouding. De lingua franca van Europa was tot de zeventiende eeuw het Latijn, daarna werd Frans de voertaal. En de twintigste eeuw is de eeuw van de Angelsaksische politieke dominantie, en ook de eeuw van de dominantie van de Engelse taal.

»Sinds de zestiende eeuw, toen de natiestaten opkwamen, zijn ook wel zeer gerespecteerde wetenschapstradities ontstaan in Europese talen, zoals het Duits of het Frans. Ik vind dat het belangrijk is dat zowel onderwijs als onderzoek nog in verschillende talen kan gebeuren. Het hele Europese avontuur bestaat maar als men zich trouw houdt aan de mantra van de diversiteit die ze altijd prediken. Dé ruggengraat van diversiteit is taaldiversiteit. Die is me zeer dierbaar.»

HUMO  Waarom is die diversiteit zo belangrijk?

Devoldere  «Omdat ik denk dat een taal ook een bepaald perspectief biedt op de werkelijkheid, en dat perspectief is verrijkend. In een taal drukt een individu, een groep mensen, de werkelijkheid uit. En als een taal verdwijnt, verdwijnt ook hun perspectief op de werkelijkheid. Ik vind dat, net zoals het verdwijnen van een diersoort of een fenomeen in de werkelijkheid, een verlies van de eerste orde.»

HUMO Staat het Nederlands werkelijk onder druk?

Devoldere  «Als de verengelsing zo verdergaat, kan het niet anders of het Nederlands zal lijden aan ‘functieverlies’. Op een bepaald moment zullen namelijk niet meer alle wetenschappelijke termen geconceptualiseerd worden in het Nederlands. Dat is al grotendeels zo, zeker in de harde wetenschappen. Dus met andere woorden: als er geen concepten meer in de eerste taal gevormd worden, dan heb je functieverlies. En functieverlies is prestigeverlies. Dan kom je op een hellend vlak en dan ga je onvermijdelijk naar een situatie waarin het Engels een elitaire taal wordt en het Nederlands zou kunnen afglijden naar een huis-tuin-en-keukentaal. Ik vind dat een ongemeen belangrijk probleem. We moeten beseffen hoe belangrijk het is dat je onderwijs kunt hebben in de eigen taal op alle niveaus in de openbare ruimte, en dus ook aan de universiteit.»

HUMO Welk model hebben we dan nodig?

Devoldere «Ik geef een pleidooi voor wat ik noem ‘echte meertaligheid’. Waarbij Engels noodzakelijk is, maar waarbij je ook andere talen dan het Engels op het hoogste niveau moet laten bestaan.»

Van Heur «Ik ga daarmee akkoord, maar als je dat vervolgens vertaalt naar een alledaagse institutionele praktijk dan krijg je een ander verhaal. We worden betaald voor het aantal studenten, diploma’s en het aantal afgeleverde doctoraten. Het is output driven. Ik verval hier niet voor niets in een Engelstalige woordenschat, want de hele taal is inderdaad economisch gekleurd.

'De universiteit is niet meer dé top van een cultuur.'

»Het hoger onderwijs in België is heel regionaal georiënteerd. Belgen reizen niet graag, dat is zo’n cliché dat we als Nederlanders vaak gebruiken. Ze gaan van de kerktoren naar de dichtstbijzijnde universiteit. De VUB trekt bijvoorbeeld vooral mensen vanuit de Vlaamse en Brusselse rand aan, dus dan zit je met een situatie waar het potentieel aantal studenten dat je kan aantrekken zeer klein is. De enige manier om je marktaandeel te vergroten, en extra financiering te krijgen, is door internationale studenten aan te trekken. Dan moet je opleidingen dus in het Engels aanbieden.

»Je krijgt een situatie in België, en dan vooral in Vlaanderen, waar de overheid voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten. Dat is het frustrerende: niemand is tegen de aanwezigheid van het Nederlands. Toch legt Vlaanderen haar financieringen vast op een manier die haaks staat op de retoriek die door dezelfde overheid gebruikt wordt. We worden betaald voor een doorgedreven en eenzijdige vorm van internationalisering, maar tegelijkertijd krijgen we te horen dat we ons onderwijs zoveel mogelijk ook in het Nederlands moeten aanbieden.»

Devolderde «Zeker en vast. Dat is schizofreen. Aan de ene kant hebben Vlamingen zogezegd een taalbewustzijn, maar als het erop aankomt spelen ze het neoliberale spel gewoon mee. Er is dus iets fundamenteel fout aan dat financieringsmodel.»

HUMO Spreken professoren en studenten wel goed genoeg Engels om de leerstof in een andere taal te brengen en te verwerken?

Devoldere  «Ik las net een artikel rond de vraag: ‘Hoe goed zijn studenten en docenten in het Engels?’ Daar zijn toch minstens een paar problemen mee. Ik weet niet of perfecte tweetaligheid, laat staan drietaligheid, echt bestaat. Blijkbaar zou onderzoek aantonen dat als we heel snel inzetten op Engels in het onderwijs, de kennis van de eerste taal zou kunnen verschralen. Bovendien zouden we nooit een volledige beheersing kunnen bereiken van de tweede taal, het Engels. Ik ben geneigd om dat zeer ernstig te nemen.

»Daar zit natuurlijk weer die schizofrenie. Wat heeft men geconstateerd aan Vlaamse en Nederlandse universiteiten? Dat er bij de instroom van studenten een probleem is met taalvaardigheid in het Nederlands. Academische geletterdheid houdt in dat je complexe teksten kan doorgronden, maar ook dat een student een hele rijke woordenschat heeft. En die is achteruitgegaan. Er zijn al cursussen bedacht om die academische geletterdheid opnieuw op niveau te brengen. De universiteit zou de top moeten zijn van de cultuur, waar je de werkelijkheid heel accuraat en elegant kan uitdrukken in je eigen taal.

»Dan kom ik weer terug bij het Engels: hoe goed is het Engels van de docent? Hoe goed is het Engels van de student? Kunnen we in die taal even accuraat zijn? Ik vind dat een groot intellectueel probleem.»

Van Heur  «Jij kijkt wel vanuit het perspectief van de humane wetenschappen naar taal. Mijn collega’s binnen de Faculteit Wetenschappen zullen zich zelden dit soort vragen stellen. Voor hen is taal een instrument om de werkelijkheid te presenteren, niet te interpreteren. Ik denk dat jouw visie maar voor een beperkt deel van de wetenschap relevant is. Voor de meesten is taal puur een instrumentele manier om verder te geraken. Het is natuurlijk een andere vraag of dat een gezonde situatie is. ik deel je inschatting dat we via taal een perspectief op de werkelijkheid openen en dat meertaligheid dus een verrijking is.

'Als je snel carrière wilt maken aan de universiteit, moet je zeggen: ‘Foert! Ik schrijf alleen maar artikels in het Engels.'

»We zitten wel met een massificatie van het onderwijs sinds de jaren 60 in West-Europa. Laten we niet doen alsof de titel van professor nu hetzelfde is als aan het begin van de twintigste eeuw. De universiteit is niet meer dé top van een cultuur. Voor mij is het minder een taalvraag, maar een toegankelijkheidsvraagstuk in het hoger onderwijs.

»De vraag is wat de huidige functie is van het wetenschappelijke hoger onderwijs in het opleiden van jonge mensen. Dan ben ik geneigd iets pragmatischer te zijn ten aanzien van de omgang met taal, zeker ook in een Brusselse context waarin meertaligheid de norm is. Vanzelfsprekend heeft de VUB een bijzondere verantwoordelijkheid ten aanzien van het Nederlands als onderwijs- en wetenschapstaal in Brussel, maar tegelijkertijd moeten we erkennen dat veel jongeren in en rond Brussel meertalig zijn. Door open te staan voor deze diversiteit verhoog je de toegankelijkheid en vermijd je dat het Engels dominant en een taal voor de elite wordt.»

HUMO Volgens de laatste cijfers zijn slechts 1,85 procent van de Bacheloropleidingen Engelstalig en 21,5 procent van de masters in Vlaanderen. Als je dat vergelijkt met Denemarken en Nederland, is de Belgische internationalisering eigenlijk nog vrij beperkt.

Devoldere  «Klopt. Dat is omdat wij een strenge taalwetgeving hebben, for better or for worse. Dat is eigen aan ons politieke systeem, omdat wij helaas het zo hebben moeten organiseren.

»We moeten ons inderdaad minder zorgen maken dan in Nederland, waar de geruisloze verengelsing veel sterker is doorgeslagen. Wij hebben een heel andere geschiedenis. Vanuit onze taalpolitiek zijn er meer beperkingen, maar de marsrichting is duidelijk. Uiteraard zijn de doctoraten in het Engels, toch kun je allerlei modellen bedenken om het toch meertalig te maken. Je kunt bijvoorbeeld de plicht opleggen om een synopsis in het Nederlands te schrijven. Dat is symbolisch, maar niet onbelangrijk.»

Van Heur  «Het schrijven van een Nederlandstalige synopsis is nu al verplicht. Het fundamentelere probleem is natuurlijk dat het merendeel van wat je doet buiten de internationale publicaties en projecten niet gehonoreerd wordt. Zowel qua financiering vanuit de Vlaamse overheid, als qua interne bevorderingen binnen de universiteit. Als je snel carrière wil maken aan de universiteit, moet je zeggen: ‘Foert! Ik schrijf alleen maar artikels in het Engels’.»

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: