Nino Haratischwili - De kat en de generaal

, door ()

Deel
a1

In haar thuisland Duitsland lokte ‘De kat en de generaal’ verdeelde reacties uit, van ‘monumentaal en meeslepend’ tot ‘pure kitsch’. Wat alvast zeker is: ze blijkt geen eendagsvlieg, maar ontsnapt ook niet helemaal aan de vloek van de Moeilijke Tweede (al was ‘Het achtste leven’ technisch gezien al haar derde roman).

In haar nieuwste kiest de schrijfster opnieuw voor bekend terrein – de ontmanteling van de Sovjet-Unie – maar de historische omvang van haar roman is beperkter: van de Eerste Tsjetsjeense Oorlog in 1994 tot het heden. Die oorlog vormde het trieste hoogtepunt in een eeuwenlang conflict tussen Rusland en Tsjetsjenië, waarbij Stalin in 1944 al een half miljoen Tsjetsjenen had laten deporteren voor vermeende collaboratie met de nazi’s. ‘De kat en de generaal’ focust daarnaast op het oprukkende nationalisme in de bevrijde Sovjet-staten, op de vele ex-Sovjetburgers die naar het Westen vluchtten én de geboorte van het krankzinnige Rusland, waar ‘de homo sovjeticus werd afgelost door de homo oligarchus’.

Eén zo’n homo oligarchus is Aleksandr Orlov (de generaal uit de titel), een steenrijke zakenman met een schimmig oorlogsverleden en een openstaande rekening met Vrouwe Justitia. Als jonge soldaat vocht Orlov in de Eerste Tsjetsjeense Oorlog, maar in de zomer van 1995 deserteerde hij. Kort daarna werd hij, samen met drie andere soldaten, ervan beschuldigd een Tsjetsjeens meisje te hebben ontvoerd, verkracht en vermoord. Orlovs oorlogsmisdaden hebben later een verpletterende impact op zijn dochter, die uiteindelijk ten onder gaat aan zijn vermeende schuld. In het heden probeert de generaal de dood van zijn dochter te wreken. Daarvoor doet hij beroep op Kat, een actrice die als twee druppels water op het vermoorde meisje uit 1995 lijkt.

‘De kat en de generaal’ gaat over meer dan een zoektocht naar gerechtigheid. Haratischwili bouwt haar roman op als een meerstemmige symfonie, die de teloorgang van de Sovjet-Unie zo precies mogelijk moet weergeven. Ze is als Berlijnse met Georgische roots een bevoorrechte getuige van die teloorgang. Haar roman is dan ook op zijn sterkst als haar personages de geschiedenis vol in het gezicht kijken: ‘Sinds haar jeugd waren er staten geboren en weer tot stof vergaan, er waren grenzen getrokken die vervolgens ten koste van veel mensenlevens werden verschoven, de hele wereld was als de dobbelstenen in een beker door elkaar geschud en nu wist niemand meer wie de winnaar en wie de verliezer zou zijn.’ De manier waarop ze de vele Sovjetburgers die naar het Westen emigreerden een stem geeft, dwingt respect af: hun verlangen om ‘blonde kinderen te hebben, die zacht en aanhalig waren en Marie en Charlotte heetten’, hun voorbestemming om zich voor altijd een buitenstaander te voelen en hun bitterzoete heimwee naar het vaderland, ‘want die hel stonk weliswaar nog steeds naar zwavel, maar het was hun hel, ze kenden er elk hoekje, hadden er strijdmakkers en lotgenoten, waren koning in hun vervallen rijk’.

Naar goede Russische gewoonte bevat Haratischwili’s lijvige pil meer personages en nevenintriges dan een roman van Tolstoj. Maar die zijn helaas niet allemaal even beklijvend. De schrijfster lijkt ook een voorliefde te koesteren voor figuren die dromen van grootse avonturen: het jonge meisje Doenja, de soldaat Malysj, de journalist Otto. Stuk voor stuk hunkerende personages, die – in hun woeste, opgeblazen verlangens – soms iets te veel Disney-factor uitstralen. Ook in de verhaallijnen ligt de sentimentaliteit op de loer: afscheidsbrieven die huilend worden gelezen, huwelijkskandidaten die bot worden afgewezen, jeugdliefdes die genadeloos worden gedwarsboomd... Die pathetische hoofdstukken halen niet alleen de vaart uit de roman, maar dreigen ook de historische draagkracht van het monumentale werk te ondergraven.

Cynici zouden kunnen sikkeneuren dat Haratischwili zich aan méér dan een paar schoonheidsfoutjes bezondigt. Maar haar poging om het veelkoppige monster dat Sovjet-Unie heet (en zijn pootafdrukken op het heden) te vatten, blijft wel een krachttoer. Misschien omdat ze daarbij eindelijk een stem geeft aan de miljoenen mensen ‘die de pech hadden dat monster voor hun neus te hebben, dat op zeker moment, toen zijn honger niet meer te stillen was, zijn eigen kinderen begon op te vreten’.

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: