Nederland, 1971
Godfried Bomans, kort voor zijn overlijden in december 1971. 
Foto: Berry Stokvis/HH. Beeld Stokvis, Berry
Nederland, 1971Godfried Bomans, kort voor zijn overlijden in december 1971. Foto: Berry Stokvis/HH.Beeld Stokvis, Berry

50 jaar geleden overleedgodfried bomans

Dit zijn de laatste gedachten van Godfried Bomans voor hij stierf: ‘Aan de achteruitgang is geen bal te doen als er geen bezieling is’

Op 22 december 1971 overleed Godfried Bomans. Op de dag van zijn dood voerde journalist Wouter van Dieren van de NCRV-televisie een gesprek met de schrijver over een TV-programma dat zij zouden maken voor nieuwjaarsdag. Lees hier het gesprek:

Wouter Van Dieren

Het heimwee van nu naar vroeger, de tijd waarin wij leven, de toekomst dia wij misschien nog hebben... Dat zou het thema van de NCRV-TV-nieuwjaarsuitzending zijn geweest, waarin Godfried Bomans met bezorgdheid de blik had gericht op het jaar, 1972. Dat gaat niet door. Maar de gedachten waren al geordend en uitgesproken. Het scenario moest alleen nog gerangschikt worden. Dit is het gesprek dat ik met hem voerde op de dag van zijn dood. We zitten in zijn werkkamer, voor onze wekelijkse programmabespreking. Hij is vaal van kleur, ingevallen wangen, slap. Een zware griep heeft z’n tol geëist. ‘Daar kom ik nooit meer bovenop’, zegt hij. Dan praten we over wat later de laatste gedachten van Godfried Bomans zullen blijken.

BOMANS «Op 1 januari hebben duizenden gezinnen net ‘t protest tegen Kerstmis achter de rug. Je kent dat wel. Nukkige jongeren die het kerstfeest niet vieren. Bunkeren, zeggen ze, en slaan de deur dicht. Ik ben daar tegen. Je mag de zeldzame eruptie van creativiteit van de Nederlandse huisvrouw niet op deze manier veroordelen.

»Het kerstdiner heeft iets liefs. Er wordt zorg besteed aan wat een doffe gewoonte was: eten. Kaarsen, kerstdiner, een ongetrouwde tante uit Meppel die zich al maanden heeft verheugd, noem maar op. In die toewijding zit een stukje liturgie. Ik vind het heel gepast om zo dit feest te vieren, ook al gaat het om een man en een vrouw die 2000 jaar geladen nauwelijks een hap te eten of een dak boven hun hoofd hadden.»

- Bovendien is gezamenlijk eten een teken van gastvrijheid en feestelijkheid. In verschillende culturen en religies.

BOMANS «Dat is zo. Ik denk ook dat het kersteten of de oliebollen op Oudjaar niet uit het niets zijn ontstaan, maar teruggaan tot oude religieuze midwinter-symbolen.»

- Dat moeten we in het programma opnemen, als we uitgezocht hebben hoe dat precies zit.

BOMANS «Met Nieuwjaar wensen allerlei mensen elkaar veel geluk. Plechtige mannen met saaie stemmen spreken door de radio in naam van hun omroepzuil. En toch is het zeker dat het nieuwe jaar weinig geluk zal brengen. Daar wil ik het ook over hebben.»

- Wil je dat pessimisme zo duidelijk laten uitkomen?

BOMANS «Niet alleen. We nemen deze passages. Ik schrijf hier over de noodzaak om naast de lawine van onheilsboodschappen ook een therapie te bieden. De mensen worden doodgeslagen met rampspoed. De rampen staat iedere avond aan. Televisie-jongens lopen met zorgelijke gezichten langs oorlogen, stervende oceanen en overbevolking. Het zijn dokters die de ziekenzaal binnenlopen, luidop vaststellen dat iedereen kanker heeft en vervolgens het vertrek verlaten. Er wordt geen oplos-sing geboden. Dat is fout. Daar moeten we het over hebben.»

- We mogen ook een. paar lichtvoetigheden aanbrengen, anders komt de ernst niet over. Ik noem enkele hoogtepunten in positieve zin, jij ironiseert daar dan over. Een voorbeeld: München 1972 Olympische Spelen.

BOMANS «In het oude Griekenland werden ook de langzaamsten en de laatsten, beloond. In die op-vatting over de sport zie ik voor Nederland enige hoop.»

- Juni 1972: UNO-milieucongres te Stockholm.

BOMANS «Om met Wim Kan te spreken : het is niet meer tot de dood ons scheidt, maar tot de schijt ons doodt. Kan zoiets? Met Johnny konden we zulke taal gebruiken.»

- Ik denk het wel. Verder kunnen we natuurlijk zeggen dat Ard Schenk weer 3-voudig kampioen wordt en dat Ajax de Europa-cup weer wint. Daar moet je deze week enkele bonmots op bedenken.

BOMANS «lk heb met Johan Cruyff gepraat. Een leuke jongen. Goed. Ik zal wat krenten in de pap gooien. Achterin het programma.»

- We gaan terug naar de oplossing voor het probleem. Welk probleem behandelen we het eerst?

BOMANS «De getuige van de rampspoeden op de TV kan niets aan die ellende doen. Dat is een nieuwe situatie. Hij kan geen enkele hulp bieden. Niettemin weet hij hoeveel honger en dood er dagelijks over zijn scherm gaat. Het gevolg is dat iedereen z’n afweer in het werk gaat stellen. Men krijgt eelt op z’n ziel. Terwijl de boodschap bedoelde te vermurwen, verhardt hij. Met zulke chantage bereikt niemand iets. We weten nu dat we erin stinken, maar morgen kopen we een nieuwe auto.

»De narigheid was vroeger beperkt tot de buurman, aan wie we hulp konden bieden. Nu reikt hij tot 3/4 van de wereld. Dat gaat ons verstand te boven. Ik vrees dat niemand het effect van dit vereeltingsproces op ons mededogen goed doorziet.»

- Er is het laatste jaar voortdurend geschermd met de mentaliteltsverandering die nodig zou zijn. We hebben daar vaak over gesproken. Op deze plaats moet je erover praten.

BOMANS «Daar heb je zo’n woord. Wat bedoelt men precies? Ascese, zeggen anderen. Maar daar is geen hond toe bereid. En een mentaliteitsverandering komt alleen tot stand door een begeestering. Het zijn niet de rationele overwegingen die tot verbetering leiden, wel de bezielde. Het probleem is alleen die bezieling weer te vinden. Waar ligt de bezieling?»

- Er zijn theorieën die in de hippiebeweging een nieuwe bezieling zien. Terug naar Moeder Aarde. Verder Is er de Jesus Revival. Interessant is het dat juist in het rijkste land ter wereld, Amerika, deze geestdrift zijn grootste vlucht neemt.

BOMANS «Terug naar Moeder Aarde, dat lijkt me een goed uitgangspunt. De aarde wordt vergiftigd, redt de aarde. Een devotie jegens de natuur is een vorm van bezieling die zinvol lijkt. Ik geloof alleen niet dat je kunt ontsnappen aan de zieke wereld. De jongens op de Dam denken eruit te kunnen stappen. Dat is een vergissing. Ze horen erbij. Zelfs die twee op de maan horen erbij.

- Het thema houdt ook in het heimwee naar vroeger. Volgens mij heeft dat te maken met die drang tot ontvluchten.

BOMANS «De hang naar grootmoeders. tijd. Altijd grootmoeder, niet naar de tijd van de oudere, want daarmee onderhoudt de jeugd een generatieconflict en dat moet juist blijven. Oma. Iedere tijd die niet deugt grijpt terug naar het verleden. De verlammingsverschijnselen die wij in onszelf en in die onbewegelijke jongens op de Dam waarnemen zoeken een uitweg naar een tijd die achter ons ligt, in een poging ons huidige tempo stil te zetten.

»Alleen de 17de eeuw greep niet terug op een verleden omdat zij zelf cultuur voortbracht. De suffe 18de eeuw deed echter niets anders dan op de romantische of gotische tijd terug te vallen. Onze tijd produceert de betonnen kanker van de Bijlmer, maar de gek die het uitdacht woont in een huis met een haardvuur, een rieten dak en oude balken. Ik zie ook een agressie tegen de schoonheid. Alles moet omver, het verleden is gezag, en dat moet tegen de grond.

»En terwijl op die manier ‘het landschap, een mooi buiten of een aardig huis de voordeur wordt uitgetrapt, sluipt grootmoeder door de openstaande achterdeur naar binnen.»

- Ik wil je ook herinneren aan onze gesprekken over de verandering. Dat past op deze plaats in het programma..

BOMANS «Je citeerde een artikel van Saartje Burgerhart over een dorp dat verandert. Verandering als drijfveer van deze tijd. Waar gisteren nog een houding, een geloof, een cuituur, een held, een stad of een boom stonden, staat vandaag de bulldozer of een totaal nieuw gezicht. De voorhoede verandert vandaag alles waaraan we ons gisteren hechtten, en morgen zal vandaag weer verleden tijd zijn. Ik houd dat niet vol. Niemand ‘houdt’ dat vol. Ik denk dat de mensen door deze voortdurende dwang tot aanpassing en de noodzaak zich niet te kunnen hechten aan iets wat er is en zal blijven in doodsangst komen.

»Je kent mijn voorkeur voor Konrad Lorenz. Welnu, ik meen dat het desastreus is, als ons cultureel-geestelijk territorium wordt afgenomen. Daardoor gaat ook de tijd sneller. Als alles wat wij hebben en doen herkenbaar wordt als een monument ven een bepaalde veel te korte tijd, dan worden onze jaren steeds korter, omdat het zo duidelijk is wanneer zij alweer voorbij zijn. Daardoor wordt de rit van de jeugd naar de dood onnoemelijk versneld. Angst is het gevolg.»

- Ben je bang voor de dood?

BOMANS «Wij worden opgevoed met angst. Angst voor vagevuur, hel en verdoemenis. Angst voor de toorn van God de Vader. Die vrees ben ik kwijt en dat is een opluchting. Alleen Van Kilsdonk heeft toen in dat gesprek iets gezegd, waar ik iets terugvond van het geloof, het vertrouwen van vroeger, zonder dat die angst erbij kwam. Ik zoek nog steeds naar een antwoord. Ik vind niet dat dit past in het programma.»

- Wat er wel in past, zijn de gelovigen in de techniek of de wetenschap, waarover je geschreven hebt.

BOMANS «Ja dat moet je ergens inpassen. Ze lossen het wel op, of zoiets heb ik geschreven. Een veronderstelling dat er ergens een club van gebrilden bestaat, die wijze beslissingen neemt. Het is ook wel te begrijpen. Stel je voor: iedere dag gebeurt er een wonder. Televisie, maanreizen, vliegtuigen, ongelooflijk en toch zo gewoon dat niemand erbij stil staat. We reizen naar de maan. De trip duurt 3 dagen, 7 uur, 34 minuten en 6 seconden. We houden u op de hoogte. Iedereen gaat slapen, het zal wel waar wezen, inclusief die 6 seconden. Ze doen maar. Ze lossen het ook wel op. De verantwoordelijkheid wordt gedelegeerd aan een abstract gezelschap. De Wetenschap met een hoofdletter. Priesters in witte jassen. Ik vind dat een gevaarlijke gedachte. Dit moet uitgebreid In het programma komen.»

- Waar zullen we mee eindigen? Met een moraal?

BOMANS «Met de stelling dat we achteruit gaan, dat er geen bal meer aan te doen is, behalve als er weer een bezieling komt. De nadruk moet vallen op die bezieling. Het zijn de besten die kwaad worden, daarom is er hoop. We moeten over hoop praten, niet op de lijzige manier, waarmee traditiegetrouw het nieuwe jaar zalig wordt verklaard, maar geïnspireerd en vol vuur. Er is hoop, als er bezieling is. Het wachten is op een nieuwe vervoerde.»»

Drie dagen later zullen we praten over de definitieve vorm, waarin het scenario is gegoten. Het zal de dag van de begrafenis worden.

Wouter van Dieren.

(De Haagse Post.)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234