'Is het goed dat een gezin vier auto’s heeft? Dat we nutteloze spullen kopen die we toch weggooien? Dat we voor een week- endje naar Cyprus vliegen?' Beeld Andreas Laszlo Konrath / trunkar
'Is het goed dat een gezin vier auto’s heeft? Dat we nutteloze spullen kopen die we toch weggooien? Dat we voor een week- endje naar Cyprus vliegen?'Beeld Andreas Laszlo Konrath / trunkar

Dag van de Aarde

‘Er moet een grens komen aan hoeveel we vliegen, hoeveel vlees we eten, hoeveel energie we verbruiken, enzovoort’

Het is vandaag de Dag van de Aarde. Die staat in het teken van de bewustwording van ons consumentengedrag en de invloed hiervan op de aarde. Eerder dit jaar hadden we het nog over dat thema met de Tsjechisch-Canadese wetenschapper Vaclac Smil, tevens de favoriete denker van Bill Gates.

Dit artikel verscheen op 18 januari 2021 op humo.be

We zijn geobsedeerd door economische groei, maar we botsen op de grenzen van wat de aarde aankan. Dus moeten we dringend het roer omgooien, en dat zal pijn doen, zegt de Tsjechisch-Canadese wetenschapper Vaclav Smil, die Bill Gates tot zijn aanhangers mag rekenen. ‘Mensen kunnen niet eens de discipline opbrengen om een mondkapje op te zetten. Stel je eens voor dat je ze zou vragen om hun auto in te leveren.’

Vaclav Smil (77), emeritus hoogleraar milieu-kunde aan de Universiteit van Manitoba in Canada, brengt zijn dagen door met lezen en schrijven over milieu, voedsel, energie, economie en innovatie – zijn bibliografie telt inmiddels 36 vuistdikke boeken. Taaie kost, met veel cijfers en berekeningen. Hij werd tot voor kort nauwelijks opgemerkt door het grote publiek, maar staat hoog aangeschreven bij experts: geen enkele wetenschapper heeft zoveel boekbesprekingen in het vakblad Nature gekregen. Het tijdschrift Foreign Policy en de krant The Guardian omschrijven hem als één van ’s werelds belangrijkste denkers. En in 2017 liet Bill Gates, oprichter van Microsoft en multimiljardair, op zijn website weten dat hij uitkeek naar het volgende boek van Vaclav Smil, ‘zoals anderen reikhalzen naar de nieuwste ‘Star Wars’-film’.

Dat bleef niet onopgemerkt. Uit de hele wereld kwamen aanvragen voor interviews binnen, maar bijna allemaal werden ze afgewezen. Toch was er geen houden meer aan: Smil werd tegen wil en dank bekend. En nu is er zijn eerste boek voor een breed publiek. De 71 korte hoofdstukken in ‘Cijfers liegen niet’ zijn net zo eclectisch als de interesses van de auteur: we lezen over wat mensen gelukkig maakt, hoe zweten de jacht bevorderde, hoe de graanoogst steeds meer opleverde en hoeveel mensen aan de piramide van Cheops hebben gebouwd.

HUMO In uw boek ontkracht u misvattingen. Wilt u mensen anders over de wereld laten denken?

VACLAV SMIL «Absoluut. Als je schrijft over hoe de wereld in elkaar zit, moet je veel dwalingen rechtzetten. Ik schat dat 98 procent van de bevolking geen begrip van de werkelijkheid heeft. Wie weet hoe afhankelijk glastuinbouw is van de verlichting en verwarming met aardgas, 24 uur per dag? Wie kent het verschil tussen de rogge-, tarwe- en gerstkorrels? Wie weet dat motoren er eerder waren dan fietsen? Of hoe je staal maakt? Mensen hebben er geen flauw idee van.»

HUMO Waarom is het belangrijk om dat te weten?

SMIL «In Europa wil iedereen dat alles 100 procent groen is, en het liefst volgende week al. Welnu, staal zit in gebouwen, bruggen, auto’s... in álles. Het kost veel energie om het te maken. Je moet ijzer winnen uit een mijn en je moet het ijzererts smelten in hoogovens die worden verhit met cokes, dus steenkool. Er is op dit moment geen andere manier om staal te produceren in de hoeveelheid die we nodig hebben, namelijk 1 miljard ton per jaar. Het zal ooit wel lukken, maar niet van de ene op de andere dag.»

HUMO We weten volgens u te weinig over de complexe systemen in onze samenleving om haar snel te kunnen veranderen?

SMIL «Precies. Het is makkelijk gezegd dat de wereld groen moet zijn, maar hoe doe je dat als je voedsel moet produceren en als je huizen, bruggen en auto’s moet bouwen? Dat heeft een impact op het milieu, want je zult altijd grondstoffen uit de natuur moeten halen en bewerken.»

Vaclav Smil heeft meerdere standaardwerken geschreven over energie en transities, zoals die van hout naar steenkool. Zijn conclusie: zo’n omschakeling duurt heel lang. Toen de tractor eind 19de eeuw op het platteland verscheen, verdwenen de trekpaarden niet meteen. Integendeel, hun aantal zou nog twintig jaar stijgen – zelfs in de VS, het rijkste land ter wereld. En fossiele brandstoffen leveren 90 procent van alle energie in de wereld, het aandeel van wind- en zonne-energie bedraagt amper 1,5 procent. Dat wil niet zeggen dat Smil de noodzaak van de energietransitie in twijfel trekt. Hij heeft zijn huis zelf gebouwd en erg goed geïsoleerd. Hij kweekt zijn eigen tomaten en paprika’s. Vlees eet hij zelden, en hij heeft geen mobiele telefoon.

Het eenvoudige leven kent Vaclav Smil van vroeger. Hij werd geboren tijdens WO II in wat vandaag Tsjechië is. Hij groeide op in een afgelegen bergdorpje, waar hij elke dag hout hakte, en ging later natuurwetenschappen studeren in Praag. Toen troepen van de toenmalige Sovjet-Unie in 1968 het land waren binnengevallen, emigreerde hij met zijn vrouw naar de VS.

In zijn omvangrijke oeuvre is ‘Growth’ (2019) een sleutelwerk. Daarin behandelt hij de patronen in alles, van de groei van kinderen en bossen tot die van steden en beschavingen. Groei is volgens Smil een obsessie geworden in de moderne wereld.

SMIL «Dertig jaar geleden zag ik in China nauwelijks auto’s op straat. Nu produceert dat land elk jaar méér auto’s dan de Verenigde Staten. Dat zal ook gebeuren in India, Nigeria, Ethiopië, noem maar op. Er is altijd iemand onderaan op de ladder die omhoogkijkt en wil wat de anderen hebben. De Chinezen zijn vandaag welvarender dan de Spanjaarden in de jaren 70, en nog wil China zijn economie in de komende vijftien jaar verdubbelen in omvang. Het houdt niet op. We leven in een systeem waarin we telkens meer verwachten. Dat is volkomen onredelijk en irrationeel, want de aarde kan dat niet ondersteunen.»

HUMO Sinds u in 1943 werd geboren, leven we langer en gezonder, en zijn we toch rijker en vrijer?

SMIL «Dat is natuurlijk geen slechte zaak. Het is goed dat we steeds meer kinderen kunnen vaccineren, zodat ze niet al jong sterven. Het is goed dat er steeds meer voedsel beschikbaar is, zodat mensen niet sterven van de honger. Maar het wordt zorgwekkend als de economie blijft groeien, als we telkens meer willen. Is het goed dat een gezin vier auto’s heeft? Dat we nutteloze spullen kopen die we toch weggooien? Dat we voor een weekendje naar Cyprus vliegen? Vóór de pandemie vlogen Chinezen voor een uitje naar Rome, Madrid of Parijs. Daar is een woord voor: overtoerisme. Er is een maat voor alles. Als we doorschieten, wordt het belachelijk.»

HUMO Ik las dat u elk jaar naar Japan gaat, en dat al jaren.

SMIL «Ik zou kunnen antwoorden dat ik voor mijn werk reis, maar dan zou u zeggen dat dat niet uitmaakt. Dus u hebt gelijk. Maar vindt u dan dat er geen enkele beperking in het vliegverkeer moet zijn? Vindt u het goed als iedereen vijftig keer per jaar de wereld rond vliegt?»

HUMO Zover zijn we toch nog lang niet?

SMIL «Vertel eens, hoe wilt u onbeperkt vliegen zonder CO2-uitstoot in 2050?»

HUMO Misschien met schone kerosine?

SMIL «Oké, legt u dan eens uit hoe je schone kerosine produceert.»

HUMO Sorry, dat weet ik niet.

SMIL «Natuurlijk weet u dat niet, want er ís geen manier om schone kerosine te produceren. Dat is een grens waar we tegenaan lopen. Wie meent dat iedereen de Amerikaanse levensstandaard moet kunnen hebben, moet maar eens aantonen dat we daar de grondstoffen voor hebben. Er moet een grens komen aan hoeveel we vliegen, hoeveel kunstmest we gebruiken, hoeveel vlees we eten, hoeveel energie we verbruiken, enzovoort. Alles moet begrensd worden.»

HUMO Als er grenzen aan de groei worden gesteld, kunnen de miljarden mensen in arme en opkomende landen dan ooit een fatsoenlijk leven leiden?

SMIL «Ik heb het over óns, de mensen in de rijke landen. De anderen zullen alles doen wat ze kunnen om ons bij te benen, zo snel ze kunnen. Dat kunnen we niet tegenhouden.»

HUMO En wat als we welvarender kunnen worden met een steeds lagere milieu-impact? Bestaat er zoiets als een groene groei?

SMIL «Groen? We stoken elk jaar 10 miljard ton fossiele brandstoffen op. Zolang we dat niet drastisch veranderen, is er niets groens aan wat we doen.»

HUMO Maar als we vaker met de trein reizen, vegetarisch eten en biologisch voedsel verbouwen, wordt duurzaam leven misschien mogelijk?

SMIL «Duurzaam voor wie? Voor u, uw gezin, de hele wereld? Duurzaam voor hoelang? Voor tien jaar, honderd jaar, een miljoen jaar? Het kan best duurzaam zijn om in een elektrische auto met 300 kilometer per uur op de snelweg te rijden, maar vast niet langer dan een paar seconden.

»We zullen onze levensstijl ook niet zomaar veranderen. Mensen kunnen niet eens de discipline opbrengen om een paar weken thuis te blijven en een mondkapje op te zetten als ze de deur uitgaan. Is dat zo moeilijk? Stelt u zich eens voor dat we ze zouden vragen een groter offer te brengen, zoals hun auto inleveren. We zullen de groei moeten begrenzen op manieren die mensen niet leuk vinden.»

HUMO Dat vraagt om meer regulering. U bent zelf opgegroeid in een communistisch land, hebt u daar geen bezwaren tegen?

SMIL «Door regulering komt er meer macht in handen van bureaucraten, wat ik inderdaad niet prettig vind. Leven en laten leven: dat past beter bij mij. Maar we kunnen niet zonder meer regulering.»

HUMO Hoe zou die er volgens u moeten uitzien?

SMIL «Ik ga niets voorschrijven. Het is ook niets nieuws. Nu al wordt voorgeschreven waar je een huis mag bouwen, hoe zuinig je auto moet zijn, hoe je afval verwerkt, etcetera. Het is de enige manier om de gevolgen van groei te beheersen in een complexe, moderne samenleving. Het kan niet anders.»

 Vaclav Smil, ‘Cijfers liegen niet’, Nieuw Amsterdam Beeld Humo
Vaclav Smil, ‘Cijfers liegen niet’, Nieuw AmsterdamBeeld Humo
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234