'De roep om wraak klinkt nog steeds even luid’

MoordJamie bulger

Hoe zou het eigenlijk zijn met ... de moordenaars van de 2-jarige peuter Jamie Bulger?

Het relaas van een moordzaak die Groot-Brittannië na 27 jaar nog steeds beroert. ‘Voor het proces moest een verhoogje gebouwd worden, omdat de jongens te klein waren om over de beklaagdenbank heen te kijken.’

(Verschenen in Humo op 26 maart 2018)

Op 12 februari 1993 verdween James ‘Jamie’ Bulger spoorloos toen zijn moeder bij de slager stond te wachten in het New Strand Shopping Centre in Liverpool. Op bewakingscamerabeelden was te zien hoe twee jongens met de peuter aan de hand om 15.42u het winkelcentrum uitliepen. Twee dagen later vonden spelende kinderen aan de spoorweg het met bakstenen toegetakelde en door een trein in twee gereten lichaam van de 2-jarige jongen. Het duurde een paar dagen voor Robert Thompson en Jon Venables, allebei 10, opgepakt werden. Op 20 februari werden ze officieel in beschuldiging gesteld voor moord. Toen ze twee dagen later voor de jeugdrechter moesten verschijnen, stond een woedende menigte hen op te wachten. Ze werden doorverwezen naar de volwassenenrechtbank en in november van datzelfde jaar stonden ze twaalf dagen lang terecht. Op 24 november 1993 kwam de jury tot het eensluidende verdict: schuldig. Rechter Michael Morland veroordeelde Thompson en Venables tot opsluiting at her Majesty’s pleasure, zolang het hare majesteit beliefde. Hij noemde de twee jongens ‘sluw en uiterst slecht’ en verzekerde hun dat ze ‘voor vele jaren achter de tralies zouden gaan.’ Tot hun 18de verjaardag moesten ze naar een gesloten jeugdinstelling, met ‘aparte slaapkamers waar ze speelgoed mogen hebben en posters aan de muur.’ Na hun 18de bestond de mogelijkheid dat ze in een echte gevangenis geplaatst zouden worden. De jonge daders huilden toen ze het arrest hoorden. Jamie Bulgers oom Roy Matthews riep vanuit het publiek: ‘Hoe voelen jullie je nu, you little bastards?’


Tonnen drek

‘Tot de dag van vandaag haat het hele Verenigd Koninkrijk die twee jongens,’ zegt journalist en schrijver David James Smith. Hij volgde het proces tegen Venables en Thompson vanaf dag één en schreef er het boek ‘The Sleep of Reason’ over.

David James Smith «Ik toonde in mijn boek enig mededogen voor de twee daders, die zelf nog kinderen waren. Dat werd me niet in dank afgenomen. Naar aanleiding van de 25ste verjaardag van de Jamie Bulger-zaak is mijn boek herdrukt. Sommige commentaren op het internet liegen er niet om: ‘Hoe is het mogelijk dat die man zelfs maar een greintje medeleven toont voor die twee beesten?’ Vorig jaar werd ik door Channel 4 gevraagd om mee te werken aan een documentaire. Ik moest afzeggen door tijdsgebrek en toen de docu in februari op antenne ging, was ik daar blij om. Collega Blake Morrison werkte wel mee aan de docu. Hij toonde net als ik enige compassie voor de jonge daders, en kreeg meteen na de uitzending tonnen drek over zich heen op sociale media.»

Blake Morrison volgde in 1993 het proces als verslaggever voor het magazine The New Yorker en schreef er het boek ‘As If’ over.

Blake Morrison «De pek en veren na die documentaire bewijzen alleen maar dat Engeland nog even achterlijk is als 25 jaar geleden.

»Ik schreef mijn boek omdat ik wou aanklagen dat kinderen werden berecht als volwassenen. De Britse wet bepaalt dat een kind vanaf 10 jaar voor moord of verkrachting terecht moet staan voor een rechtbank voor volwassenen. Alleen als een advocaat kan bewijzen dat zijn 10-jarige cliënt het verstand van een peuter heeft, wordt hij geïnterneerd. Die regeling is absurd en ongezien in andere landen. Ik schaam me voor onze wetgeving. Af en toe is er een advocaat die een aanpassing vraagt, maar politici hebben daar geen oren naar. Ze durven die wet niet veranderen, omdat ze bang zijn dat het grote publiek hen bij de eerstvolgende verkiezingen zal afstraffen.»

HUMO Was het toeval dat de moord, door twee 10-jarigen, plaatsvond in Liverpool?

Smith «Ik heb me dat al vaak afgevraagd. Liverpool torst een zware last van armoede. In de jaren 70 stortte de tewerkstelling in. Tot dan had de stad de reputatie een wereldhaven te zijn, maar omdat ze geen containerschepen aankon, verloor ze de concurrentie met andere steden. De werkloosheid swingde de pan uit en gezinnen konden amper nog de eindjes aan elkaar knopen. De recente geschiedenis van de stad wordt gedomineerd door twee grote voetbalrampen waarin Liverpool-supporters betrokken waren. Er was het Heizeldrama in 1985 met 39 doden en 400 gewonden én de Hillsborough-ramp in 1989. Tijdens een voetbalmatch tussen Liverpool en Nottingham Forest lieten toen op een overvolle tribune 96 supporters het leven en vielen er bijna 800 gewonden.

»Ondanks al die miserie voelen de inwoners van Liverpool zich sterk verbonden met hun stad. Ik wou in 1993 onderzoeken wat het effect van de James Bulger-zaak was op het dagelijkse leven in Liverpool. Maar ik wou ook uitzoeken of de gebeurtenissen zelf misschien voor een deel te verklaren waren door de geschiedenis van de stad. Vlak na de moord verhuisde ik van Londen naar Liverpool, maar ik kan niet zeggen dat het verblijf daar me iets wijzer heeft gemaakt over de motieven van de daders. Ze kwamen allebei uit een gebroken gezin en zo waren er in die periode heel wat in Liverpool. Ik hoorde toen vaak de opmerking: ‘Veel kinderen komen uit disfunctionele families, maar dat wil nog niet zeggen dat ze peuters doden.’ Misschien is het net merkwaardig dat het niet vaker gebeurt?»

Morrison «Robert Thompsons agressieve vader verliet zijn zwaar getraumatiseerde vrouw Ann. Zij bleef achter met zeven zonen, Robert was de vijfde in de rij. Elke broer terroriseerde de andere. Ann begon stevig te drinken en werd het leven zuur gemaakt door haar eigen kinderen. Men dacht ook even dat Robert door haar seksueel misbruikt zou zijn.

»Jon Venables was licht ontvlambaar en had zijn woedeaanvallen niet onder controle. Maar tijdens het proces leek het alsof hij de meest kwetsbare van de twee was. Hij was hypernerveus, huilde veel en leek eerder de meeloper dan het meesterbrein te zijn.

»Als je al die dingen samen legt, heb je nog geen verklaring, maar wordt misschien wel een beetje duidelijker waarom ze peuter James doodden. Op een bepaald moment liepen ze met hem langs de spoorweg. Ze zeiden tegen mensen die ze tegenkwamen dat de jongen verloren was gelopen en dat ze hem naar het dichtstbijzijnde politiekantoor brachten. Maar dat waren ze helemaal niet van plan: ze wisten dat ze bij de politie sowieso in de problemen zouden komen. Ze wisten ook dat ze evenzeer in de shit zaten als ze met die kleine jongen terugkeerden. Ze waren bang voor de gewelddadige reacties van hun ouders. Dus namen ze James verder mee langs de spoorweg, weg van de problemen, en vermoordden hem.»


Boy a en boy b

HUMO Hoe verliep het proces?

Morrison «De internationale media-aandacht was gigantisch. Ik herinner me nog gesprekken met journalisten uit andere Europese landen die amper hun ogen konden geloven. Ze zagen die twee kleine jongens op de beklaagdenbank zitten alsof het twee volwassenen waren.»

Smith «Rechter Morland kwam elke dag de zaal binnen met een zwarte doek op zijn hoofd. Die black cap droegen rechters vroeger als ze de doodstraf uitspraken. Het sloeg me koud om het hart als ik hem zo zag. De jongens waren zo klein dat ze vanop hun beklaagdenbankje niet over de reling konden kijken. Er moest een verhoog gebouwd worden, waardoor het leek alsof ze op een podium zaten. Het publiek in de zaal zat hen voortdurend aan te staren.»

Morrison «Tijdens het proces werden ze aangeduid als ‘boy A’ en ‘boy B’. Omdat ze minderjarig waren, mocht de pers hun namen niet vernoemen. Maar aan het einde van het proces riepen kranten de rechter op om de namen van de daders meteen na de veroordeling bekend te maken. Ik geloofde nooit dat hij op hun oproep zou ingaan, want een minderjarige dader blijft normaal tot zijn 16de anoniem. Maar rechter Morland gaf toe. Ik vond dat onbegrijpelijk en onverantwoord. Zijn redenering was waarschijnlijk: we zijn er op het proces niet in geslaagd om hun motieven te achterhalen, misschien lukt het een onderzoeksjournalist wel. Dus gooide hij hun namen te grabbel voor de tabloids. Merkwaardig, want Michael Morland had de reputatie een vriendelijke, begripvolle magistraat te zijn.»

Smith «Ondanks die zwarte doek op zijn hoofd was de rechter inderdaad meelevend. Hij zorgde ervoor dat de jongens op tijd konden pauzeren en richtte de procesdagen in alsof het schooldagen waren. Op het einde blunderde hij wel toen hij zei dat de jongens James gedood hadden omdat ze te veel naar gewelddadige films hadden gekeken. Onzin.»

HUMO Hoe gedroegen de beklaagden zich tijdens hun proces?

Morrison «Ze leken geen benul te hebben van wat er rond hen gebeurde. Enkel toen hun politieverhoren werden afgespeeld, zag ik hen reageren. Maar op zowat alle andere momenten zaten ze erbij alsof ze van een andere planeet kwamen. Eén van de basisregels van onze procesvoering is dat je als beschuldigde je advocaat moet kunnen bevragen en instructies geven. Die twee jongens waren totaal niet in staat om op een intelligente manier met hun advocaten om te gaan. Zo pleitten ze allebei ‘onschuldig’. Waanzin, want de bewijslast was overweldigend. Ze hadden tijdens de verhoren al toegegeven dat ze James gedood hadden. Het pleidooi dat hun advocaten voerden, was onvolwassen en schaadde hun verdediging. Ik voelde me daar zeer ongemakkelijk bij, maar waarschijnlijk waren David en ik toen zowat de enigen.»

Smith «Op een dag lieten ze het politieverhoor van Jon horen waarin hij in tranen losbarstte en toegaf dat hij James Bulger had vermoord. Zijn gehuil op het bandje was afschuwelijk. Ik zag hem in de beklaagdenbank zitten en vroeg me af wat er op dat moment door zijn hoofd ging.»

HUMO In het vonnis lijkt het alsof ze levenslang gekregen hadden, maar op hun 18de kwamen ze vrij.

Morrison «Ze kregen minimum acht jaar in een gesloten instelling, met de mogelijkheid om ze nog langer achter de tralies te houden. Die straf van minimum acht jaar zorgde voor forse kritiek. De tabloids vonden het te soft. The Sun startte een campagne om de twee alsnog voor de rest van hun leven te laten opsluiten en verzamelde 280.000 handtekeningen. De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Michael Howard schaarde zich achter dat initiatief en bewoog hemel en aarde om de minimumstraf te laten optrekken tot minstens vijftien jaar. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft die beslissing van Howard ongedaan gemaakt. De redenering daarachter is helder: het is niet aan ministers om straffen te bepalen, maar aan rechters.»

Smith «De twee daders kwamen in een gesloten instelling voor minderjarigen terecht. Je mag het gerust een kindergevangenis noemen. Zij waren er de jongsten.»

Morrison «Ze moesten niet naar een gevangenis voor volwassenen omdat de kans te groot was dat ze er door andere gevangenen hardhandig aangepakt zouden worden. De bedoeling was van in het begin dat ze op hun 18de zouden vrijkomen als ze klaar waren voor een ‘gewoon leven’. Blijkbaar was dat ook zo.»

HUMO Ze kregen een nieuwe identiteit?

Morrison «De Britse pers kreeg strenge restricties opgelegd: er mochten geen foto’s van de jongens getoond worden van na hun 10de levensjaar. Kranten riskeerden ook zwaar beboet te worden als ze een heksenjacht op de jongens zouden openen.»

Smith «Die strenge straffen dienen om Jon en Robert te beschermen. De rechter was zich er goed van bewust dat hun leven in gevaar zou komen als hun nieuwe identiteit of hun verblijfplaats uitlekt. Wie recente foto’s van hen verspreidt of hun namen bekendmaakt, riskeert twee jaar cel. Maar op sociale media trekken veel mensen zich daar niets van aan. Het kost niet veel moeite om op Twitter de vorige identiteit van Jon Venables te achterhalen, inclusief de stad waar hij leefde en de naam van zijn ex-lief.»


Kinderporno

HUMO Jon Venables, inmiddels 35, zit sinds november vorig jaar opnieuw in de gevangenis, wegens het bezit van kinderporno.

Smith «In Groot-Brittannië blijft al wie een straf voor moord heeft uitgezeten de rest van zijn leven vrij onder voorwaarden. Je zit niet meer in de cel, maar je kunt op elk moment worden opgepakt als je één van de voorwaarden schendt. In juli 2010 werd Jon een eerste keer opgepakt en opgesloten voor het bezit en verspreiden van kinderporno. Na twee jaar werd hij vrijgelaten. Eind vorig jaar werd hij opnieuw gearresteerd voor dezelfde feiten. Hij moet nu veertig maanden brommen, maar het zou best kunnen dat hij nog veel langer in de gevangenis moet blijven.»

Morrison «In 2010 kwam ook aan het licht dat hij twee jaar eerder een waarschuwing had gekregen voor het bezit van cocaïne. Jons nieuwe identiteit is onlangs vermoedelijk door medegevangenen gelekt op Facebook, inclusief foto’s van hoe hij er nu uitziet. Het sociale medium moest die post onmiddellijk verwijderen.

»Zijn veroordelingen voor het bekijken van kinderporno zijn voor sommigen het bewijs dat hij als 10-jarige de kleine James misbruikt zou hebben. Dat werd in 1993 al gezegd, maar daar was geen duidelijk bewijs voor. Al was de broek van de kleine Jamie afgestroopt en lagen er batterijen naast het lijkje. De politie was er toen van overtuigd dat de twee jongens de batterijen in de anus van de peuter hadden gestopt. Maar het lijkschouwingsrapport bevestigde die theorie niet. Die details zijn nooit op het proces ter sprake gekomen, omdat de aanklager en de rechter de familie Bulger wilden sparen. Eén ding is zeker: Venables en Thompson wilden de kleine Jamie vernederen. Volgens sommigen vluchtte Venables later in kinderporno om zijn trauma van de moord op James Bulger te verwerken.»


Onderhuidse ellende

HUMO Robert Thompson werd door de Britse media altijd voorgesteld als de gestoordste van de twee. Jullie zijn het daar niet mee eens?

Smith «Nee. Niet lang na het proces leerde ik Robert Thompsons moeder Ann kennen. Ze wist dat ik een boek over de zaak wou schrijven en ze wilde eraan meewerken. Vier jaar lang waren we bevriend, maar onze vriendschap strandde nadat ze zich beledigd voelde door één van mijn artikels. Toen mijn eerste kind in 1994 geboren werd, breide Ann mutsjes voor de baby. Ik had veel medelijden met haar. Haar leven ging niet over rozen: haar vader en ex-man waren gewelddadig en ze worstelde met een alcoholverslaving. Maar ze steunde haar zoon Robert, ondanks wat hij misdaan had. Ze ging hem heel vaak in de instelling bezoeken. De mensen die voor Robert zorgden, vonden dat belangrijk. Ondanks al haar problemen, deed ze haar uiterste best om toch een goede moeder te zijn.

»Het is onmiskenbaar zo dat chaos en geweld bij de Thompsons regeerden. Dat werd op het proces ook duidelijk. Maar bij de Venables speelde de ellende zich onderhuids af, wat misschien gevaarlijker is. Jons ouders wisten tijdens het proces de schijn hoog te houden. De Britse auteur Brian Masters schreef talloze boeken over beruchte seriemoordenaars. Hij volgde ook het proces en op een dag stond hij naast mij. Ik hoorde hoe hij Robert ‘vuil uitschot’ noemde. Jon noemde hij dan weer vertederd a little sweetheart. Ik dacht: ‘Nee kerel, je hebt het compleet mis.’ De latere geschiedenis van de twee geeft me gelijk: Robert is na zijn vrijlating nooit meer met justitie in aanraking gekomen, Jon raakte diep in de shit.

»Toen mijn boek pas uit was, gaf ik op een festival een lezing over de James Bulger-zaak. Na afloop kwamen een paar familieleden van Jons ouders naar me toe. Zij vertelden me gruwelijke verhalen over de familie Venables, die het gedrag van Jon kunnen verklaren.»

HUMO Jon werd als kind door zijn vader seksueel misbruikt?

Smith «Er zijn geen bewijzen, maar zijn latere gedrag wijst daarop. Het is een feit dat veel daders ooit zelf misbruikt zijn. We weten niet of Jon kinderen misbruikt heeft, maar hij is wel veroordeeld voor het bezit van kinderporno.»

HUMO Robert Thompson zou ondertussen zelf ook vader geworden zijn.

Morrison «Zeker weten we dat niet. Je las dat in een Belgische krant? De Britse pers is zeer voorzichtig in haar berichtgeving over Thompson en Venables. Officieel is het ten strengste verboden om ook maar iets te publiceren dat hun identiteit kan onthullen. De boetes zijn hoog en zelfs de tabloids houden zich daaraan.»

HUMO Thompson zou in 2005 vader geworden zijn, maar zijn vriendin zou hem niet lang na de geboorte verlaten hebben. Jamies moeder Denise Fergus zou erg boos geworden zijn om zijn vaderschap.

Morrison «Denise is woedend over alles wat met de moord op haar zoon te maken heeft. Het ligt ondertussen 25 jaar achter ons en de twee daders zijn 35. Het is niet zo verwonderlijk dat één van hen ondertussen vader geworden is.»

Smith «Het moet verschrikkelijk zijn om met een andere identiteit door het leven te moeten gaan. Het is alsof je jezelf ontkent. Toen Venables’ geheime identiteit in 2010 onthuld werd, werd gezegd dat hij er zelf achter zat, omdat hij de druk van het dubbelleven niet langer aankon.

»Laat er geen twijfel over bestaan: die twee jongens hebben op hun 10e een verschrikkelijke misdaad gepleegd. Dat alleen al moet vreselijk om dragen zijn. Van dat trauma raken ze nooit meer af. Vervolgens was er dat proces. Hun jeugd brachten ze door in een gevangenis. Op hun 18e kwamen ze buiten en moesten ze proberen het leven van iemand anders te leiden. Voortdurend was er die angst dat een of ander heethoofd hen uit de weg zou ruimen. In de tabloids worden ze sinds 1993 consequent monsters genoemd. Op sociale media zijn sommigen erg duidelijk wat ze met die twee daders willen doen...

»De achttiende-eeuwse Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau noemde de kindertijd de ‘slaap van de rede’. Wel, de rede lag in een diepe slaap toen Robert en Jon die 12de februari 1993 met James langs de spoorweg wandelden. Ze waren te jong om echt te beseffen wat ze aan het doen waren toen ze hem van het leven beroofden. Ik vond ook dat de rede ingeslapen was tijdens het proces, toen de publieke opinie zo woest reageerde op die twee kinderen. 25 jaar later slaapt de rede in dit land trouwens nog steeds, want de roep om wraak klinkt even luid.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234