null Beeld

auteur'Normal People'

Sally Rooney, schrijfster van de Snapchat-generatie: 'Mijn eigen leven is niet zo interessant, daarom verzin ik personages'

Vanavond kan u op NPO 3 kijken naar ‘Normal People’, de prestigieuze dramareeks gebaseerd op de gelijknamige roman van Sally Rooney (30). In 2019 werkte de Ierse schrijfster aan het script om haar verhaal ook op het kleine scherm te vertellen. Althans, als ze niet gestoord werd door journalisten.

Rooney kleedt haar personages letterlijk én figuurlijk uit: ze schrijft over de eerste seksuele ervaringen van jongeren en legt hun psychologie op meesterlijke wijze bloot. ‘Ik vind het interessant om te zien hoe sekse en klasse een invloed hebben op de kleinste interacties tussen mensen.’

Sally Rooney is groot in Dublin. Of toch bijna. Het meisje dat een toeristische rondleiding door de gebouwen van Trinity College verzorgt, de universiteit waar Rooney studeerde, wijst wel enthousiast de studentenkamer van Oscar Wilde aan, maar kan de naam Rooney niet meteen plaatsen. Maar in een bushokje hangt haar hoofd wel op een poster, en in de boekhandel ligt ‘Normal People’ in hoge stapels uitgestald.

Ook in Engeland doet Rooney het goed. ‘Jazeker, we hebben Sally Rooney op voorraad!’ prijkte op affiches in Londense etalages nadat Rooney onlangs, als jongste auteur ooit, de belangrijke Costa Novel Award had gewonnen. In een half jaar tijd verkocht ze 20.000 exemplaren van ‘Normal People’ in eigen land, en 80.000 exemplaren in Engeland.

Ze is Iers, maar Rooney legt meer de vinger op de tijdgeest dan dat ze de lokale literaire traditie voortzet. Het draait in haar romans ‘Gesprekken met vrienden’ en ‘Normale mensen’ niet om armoede, de katholieke kerk of The Troubles tussen de protestanten en de IRA, maar om tieners en twintigers in Dublin. Rooney schrijft over onzekerheid, vriendschap, seks en eenzaamheid. Bekende opgroeiproblemen worden door Rooney zo sensibel en intelligent verwoord dat je na afloop iets meer denkt te weten over hoe het is, jong zijn in de 21ste eeuw. Want het is er in dit seksueel vrije maar hyperbewuste digitale tijdperk niet simpeler op geworden.

– ‘Normale mensen’ wordt weleens vergeleken met het werk van je Amerikaanse generatiegenoten: ‘Ladybird’ en ‘Frances Ha’ van Greta Gerwig, en ‘Girls’ van Lena Dunham. Voel je je gevleid door de vergelijking?

SALLY ROONEY «Greta Gerwig observeert de ervaringen van jonge vrouwen op geweldige wijze. Ik vond ‘Ladybird’ heel goed. Met Lena Dunham voel ik me minder verwant. Ik schrijf niet over millennials die zich niet weten te handhaven in de volwassen wereld. De problemen van mijn personages hebben te maken met de sociale en economische systemen waar ze deel van uitmaken.»

KNIPPERLICHTRELATIE

In een hipstercafé in Dublin geeft Rooney gedecideerd en snel antwoord op vragen, vriendelijk maar gereserveerd, terwijl ze ondertussen haastig een broodje eet. Ze werkt aan een script van ‘Normale mensen’ voor een verfilming, maar ze wordt steeds gestoord door journalisten die haar willen interviewen. Slechts af en toe stemt ze toe.

Optredens en interviews vindt Rooney ‘stressvol’. Ze hecht aan haar privacy. ‘Schrijvers worden cultureel veel te belangrijk gemaakt,’ tweette ze vlak voor de lancering van haar tweede roman, om vervolgens van het twittertoneel te verdwijnen om de golf aan reacties op het boek voor te zijn.

– Je schrijft literaire romans in een tijd waarin juist de interesse in het levensverhaal van een schrijver zo groot is. Ga je bewust tegen de stroom in?

ROONEY «Ik schrijf fictie. Mijn eigen leven is niet zo interessant. Het is ook een ethische kwestie: mijn verhaal is niet alleen van mij maar ook van mijn vriend, ouders, familie, vrienden. Die zitten helemaal niet op een verschijning in één van mijn boeken te wachten. Bovendien: ik vind verzinnen juist zo heerlijk. Die vrijheid om te spelen met personages is erg prettig, ze zijn helemaal van mij. Ze móéten ook helemaal van mij zijn, anders zouden ze me niet kunnen verrassen. Als ik een verzonnen figuur dingen laat doen, dan kan ik zelf die figuur ook beter leren kennen. Schrijven is interessant omdat je een personage in verschillende situaties kunt uitproberen. Plus: als ik non-fictie schreef, zou ik mij veel meer geremd voelen door de waarheidsclaim. Ik kan mijn personages zelfgekozen problemen bezorgen en ik kan ze ook weer wegnemen. Natuurlijk put ik ook uit mijn eigen leven, maar wie alleen maar geïnteresseerd is in mijn levensverhaal, ontkent het creatieve werk dat ik als schrijver doe, of ik nu iets deels uit de werkelijkheid haal of het helemaal verzin.»

En schrijven kan Rooney. Haar lezen is een ongemeen spannende ervaring. ‘Ze kruipt in je hoofd,’ schreef The New Yorker. Dat zit hem oppervlakkig gezien niet in de plot, want die lijkt op andere plots. Maar Rooneys originaliteit schuilt in haar sensitiviteit en inzicht. Ze floreert in dialogen waarin mensen nooit precies onder woorden brengen wat ze bedoelen en in het commentaar dat die wankele inborst subtiel openbaart.

‘Normale mensen’ gaat over de knipperlichtrelatie, friends with benefits, tussen Marianne en Connell, twee millennials die er lang over doen tot ze doorkrijgen dat ze samen iets heel bijzonders hebben. Marianne komt uit een kil rijk gezin (agressieve broer, onverschillige moeder die werkt als advocaat, vader dood), Connell uit een warm arm nest, uit de onderklasse met een hang naar het criminele, maar heeft wel een liefhebbende alleenstaande moeder. Connells moeder maakt schoon bij die van Marianne. Op de middelbare school in de Ierse provincieplaats is de mooie, atletische Connell populair, en de nerdy Proust lezende, altijd te snel redenerende Marianne een buitenbeentje. Op de elitaire universiteit Trinity College in Dublin draaien de rollen om.

Rooney schrijft over mishandeling en verwaarlozing, over seksisme en klassenverschil, eenzaamheid en het gemis aan gemeenschapszin, alles op de vierkante millimeter, het politieke is intiem geworden.

ROONEY «Het gaat me erom hoe persoonlijke relaties gevormd worden door klassenverschil en gender. Ik vind het interessant om te zien hoe die verschillen een invloed hebben op de kleinste interacties tussen mensen.»

– Uw empathie met kwetsbare scholieren leverde u al de bijnaam ‘Salinger van de Snapchat-generatie’ op.

ROONEY «Dat klopt maar ten dele. Ik zat zelf nooit op Snapchat. Maar oké, ik zie wel een verwantschap: in de psychologie, in de lange dialogen. Mijn personages zijn net als de zijne geletterd, jonge boekenwurmen, neurotisch. Alleen, ze wonen in provinciaal Ierland, niet in Manhattan. En mijn personages vechten niet tegen volwassen hypocrisie, maar tegen systemen. Hun maatschappelijke onvrede is meer uitgesproken. Salingers personages doen nooit een politieke uitspraak.»

– In uw eerste roman gaan de jongeren met elkaar in discussie over Marx en feminisme, de personages in ‘Normale mensen’ zijn zeker geen activisten, eerder lezers en dromers.

ROONEY «Ze hebben nog geen besluit genomen over de rest van hun leven. Er zijn in Ierland ook niet zoveel ingangen voor jongeren om deel te nemen aan het politieke leven. Er bestaat sowieso nog een grote kloof tussen de staat en de traditionele instituten – 95 procent van de scholen is nog steeds in handen van de katholieke kerk – aan de ene kant, en de progressievere bevolking aan de andere kant. Dat bleek ook uit de uitkomsten van de referenda over de abortuswetgeving en het homohuwelijk.»

null Beeld

Rooney zelf roert zich in het politieke debat in Ierland op uitgekiende momenten. Zo hield ze in de krant een hartstochtelijk pleidooi voor de nieuwe Ierse abortuswet die in mei vorig jaar met grote meerderheid werd aangenomen. Het engagement heeft ze van huis uit meegekregen. Ze groeide op in een links gezin in County Mayo in West-Ierland. Haar moeder was directeur van een cultureel centrum, haar vader ingenieur, allebei grote lezers. Het huis stond vol met boeken. Ze had een harmonieuze jeugd, behalve dat ze zich op de middelbare school enigszins een buitenstaander voelde.

ROONEY «Mijn eigen ervaring op school leek wel op die van Marianne, ja, al werd ik wel goed behandeld door mijn klasgenoten. Maar ik voelde me toch niet aangesloten bij de sociale wereld daar. Ik snapte de regels niet. Ik zat op een katholieke meisjesschool, maar er was ook een jongensschool in de stad en de jongens waren heel belangrijk voor de meisjes.

»Alles draaide om wie met wie uitging en dat was een groot mysterie voor me. Ik had zelf geen enkele mannelijke vriend. Het was niet alsof er een wedstrijd aan de gang was en ik die verloor, ik deed gewoon niet mee aan de wedstrijd. Pas op de universiteit begon ik de sociale regels te begrijpen, hoe je eraan kon meedoen, welke mensen bovenaan de ladder staan.»

Als student op Trinity College doet Rooney mee aan debattoernooien, waar ze hypernerveus aan begint, maar heel goed in wordt. Op haar 22ste is ze Europees debatkampioene. In 2015 beschrijft ze haar ervaringen in een essay in de Dublin Review. Populair worden is simpel in de debatgemeenschap: wie het debat wint, krijgt de meeste aandacht. Rooney schrijft daarover: ‘Populariteit is niet langer een mysterieuze schikking van persoonlijke loyaliteiten volgens een sociale code die ik niet begrijp. Populariteit is gelijk aan succes.’ Ze stopt als de rituele verdediging van allerlei standpunten haar tegen gaat staan en de overwinningen gaan vervelen. ‘Als je meedoet aan een spel leer je de anderen beter kennen, maar overwinningen geven je alleen maar meer inzicht in jezelf.’

Het fundament van haar schrijverscarrière is ondertussen gelegd. Na het essay wordt ze benaderd door een literair agent die meer van haar wil lezen en die ze het manuscript van ‘Gesprekken met vrienden’ geeft. De jarenlange oefening in de ‘geritualiseerde abstracte sociale agressie’ in het debat heeft haar vruchten afgeworpen. Dat blootleggen van de minieme machtsverschuivingen in het sociale verkeer vormt de kern van haar werk.

Neem bijvoorbeeld de scène waarin de onhandige Marianne in een weinig verhullende jurk ietwat ongemakkelijk, maar toch ingenomen met zichzelf, op een feestje belandt, verbaasd het effect registreert (‘de barman kijkt openlijk naar haar borsten terwijl hij tegen haar praat’), zich moed indrinkt, en vervolgens vernederd wordt door een agressieve feestganger die in haar borst knijpt.

Of later, als de provinciale, conformistische Connell bij zijn eerste ontmoetingen op het meer geprivilegieerde Trinity College ieder sociaal gemak verloren heeft. Ze schrijft: ‘Vroeger, thuis, leek zijn verlegenheid nooit een echt obstakel voor zijn sociale leven, want iedereen wist al wie hij was en hij hoefde zich nooit voor te stellen of zijn persoonlijkheid te profileren. Als er al sprake van een persoonlijkheid was, leek die iets wat buiten hemzelf stond en eerder werd bepaald door de mening van anderen dan door iets wat hij zelf deed of maakte. Nu heeft hij een gevoel van onzichtbaarheid, nietsheid, hij heeft geen reputatie die bij anderen tot aanbeveling kan strekken.’

– In ‘Normale mensen’ schrijf je over het lichaam, over de eerste seksuele ervaringen. Het zijn roerende observaties die je haast het gevoel geven een privéwereld binnen te gaan.

ROONEY «Ik moest onderzoeken wie die mensen zijn en hoe ze zich uiten, zowel in gesprekken als in hun seksuele relatie.

»In het begin van het boek zijn ze nog maar kinderen. Ze weten niet wat ze doen. Ze worden overweldigd door hun gevoelens voor elkaar en ze missen het vocabulaire. Het was zeker lastig om die scènes te schrijven. Ik wilde de lezer het gevoel geven hoe machtig die ervaringen zijn. Het moest waarachtig zijn.»

SALONSOCIALISME

Rooney is blij met de enthousiaste ontvangst van haar romans. Al was er ook kritiek. Bij haar debuut werd er geklaagd over salonsocialisme van verwende jongeren. Na ‘Normale mensen’ kwam er kritiek dat ze te veel schreef over onzekerheden, over nuffige meisjes wier grootste verdriet het is dat een jongen ze niet leuk vindt. Hoe verhoudt zich dat tot haar feminisme?

ROONEY (haalt de schouders op) «Rolmodellen interesseren me niet. Ik had niemand nodig om me erop te wijzen dat vrouwen goede leiders zijn en een belangrijke rol vervullen in het publieke leven. Mijn werkende moeder was ergens de baas. Het was nooit een vraag voor me of vrouwen niet capabel zouden zijn, want dat zijn ze en waren ze, al was ik me ook vrij snel bewust van de ongelijkheid in de samenleving.

»Ik schrijf vanuit het geloof dat er een betere wereld mogelijk is, dat mensen compassie kunnen voelen, genereus kunnen zijn. Maar ik schrijf mijn romans niet om iets te bewijzen. Het gaat me erom te observeren hoe pijnlijk ervaringen voor jonge vrouwen, voor jonge mensen in het algemeen kunnen zijn. Het gaat me om de complexiteit en subtiliteit van die ervaringen.»

Sally Rooney, ‘Normale mensen’, Ambo Anthos

null Beeld

© Trouw

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234