Beeld rv

interviewsteven spielberg

‘Toen ik jong was schaamde ik me erover dat ik Joods was’

(Verschenen in Humo op 24 februari 1994 naar aanleiding van het uitkomen van de film ‘Schindler’s List’)

Eén van de voornaamste clichés van de filmkritiek is dat de persoonlijkheid van een regisseurs in zijn films verscholen ligt. In het geval van Steven Spielberg moest je tot voor kort niet ver gaan zoeken. Hij was het jongetje uit 'E.T.' dat vol verbazing naar het buitenaardse wezen staart, hij was Indiana Jones, de dapperste man ter wereld, die film na film de waanzinnigste streken uithaalde en de grootste gevaren trotseerde, en in 'Always' was hij de dode brandweerpiloot die als geest naar de wereld mocht terugkeren en zijn geliefde zoete dromen influisterde. Maar het meest herkenbaar was hij in 'Rook.' , als Peter Pan; hij was immers de regisseur die nooit volwassen werd.


Lees de bespreking van 'Schindler's List' »

Tot vorig jaar, toen hij in zeven maanden tijd twee verbluffende films neerzette. Uit de eerste, 'Jurassic Park', bleek nog niet dat de wonderjongen de baard in de keel begon te krijgen. Hij zette nog maar eens een pretpark neer, waarin hij zich naar hartelust kon uitleven. De film wekte dus eigenlijk weinig verbazing, wel het resultaat ervan: over de hele wereld brachten de dinosaurussen van Spielberg 850 miljoen dollar in het laatje. Zeven maanden later bleek Spielberg plotseling een volwassen man te zijn. Zijn nieuwste film 'Schindler's List', was een analyse van de Nazi Holocaust, een bijna ondraaglijk scherpe observatie van de menselijke pijn. Daarmee zette Spielberg in 1993 twee mijlpalen neer: hij maakte de meest populaire film aller tijden, en één van de meest aangrijpende films aller tijden.

HUMO Dat u een film maakt over de Holocaust zal wel te maken hebben met het feit dat u joods bent. Het heeft wel lang geduurd voor u uw joodse identiteit hebt blootgegeven: u praatte daar bijvoorbeeld nooit over in interviews.

STEVEN SPIELBERG «Toch wel, maar vermoedelijk vonden de journalisten dat mijn religieuze overtuiging weinig met mijn films te maken had, en werden die passages geschrapt. Ik ben nooit beschaamd geweest om openlijk voor mijn geloof en mijn afkomst uit te komen. Vooral niet nadat mijn zoon Max geboren was, in 1985; toen ben ik me meer en meer in de Mozaïsche leer gaan verdiepen, omdat ik wilde dat mijn zoon als een jood zou worden opgevoed. En dat kon uiteraard alleen als ik eerst en vooral zelf wat meer met mijn religie bezig was. Niet dat ik ooit was opgehouden een jood te zijn. Dat kun je niet, als je het ooit bent geweest. Maar ik heb wel een tijdlang mijn kerkelijke plichten verwaarloosd, doordat ik al te zeer niet de filmmicrobe was besmet.»

HUMO Hebt u zich ooit verdrukt gevoeld door het feit dat u jood bent?

SPIELBERG «Toen ik jong was, schaamde ik me erover. We woonden in Phoenix, Arizona, en we waren de enige joden in de buurt; ik was ook de enige jood op de lagere school. Ik voelde me anders dan de anderen, ook al werd ik niet verstoten. Maar telkens als ik niet werd geselecteerd voor de rugbyploeg, weet ik dat aan het feit dat ik joods was, zonder stil te staan bij de ware reden, namelijk dat ik graatmager en zwak was. In de kerstperiode waren alle huizen in de buurt met lichtjes versierd; ons huis daarentegen zag er altijd uit' k wist dat het als het Zwarte Gat van Calcutta. Ik smeekte mijn vader: 'Pa, alsjeblieft, laten we wat lichtjes ophangen.' Maar hij zei: 'Nee, we zijn joods.' Dat heb ik altijd onthouden.

»Toen we later naar Californië worden verhuisden, liet men me op school wel aanvoelen dat ik niet zoals de anderen was. Ik werd voortdurend geplaagd. In de studiezaal wierpen mijn medeleerlingen geldmunten naar me; iedere vallende munt die de stilte brak, was als een mes dat in de wonde kerfde. » Maar tegenwoordig ben ik trots dat ik joods ben. Tijdens de filmopnamen voelde ik me als het ware op een zending. Het is de eerste keer dat ik een film maak over iets dat me persoonlijk raakt, over een onderwerp dat ik ken. Zonder buitenaardse wezens, zonder haaien, en zonder dinosaurussen. Ik heb lang getwijfeld om het te doen. De rechten op het boek waren al elf jaar in mijn bezit, maar in mijn onweerstaanbare drang om de wereld te entertainen, schoof ik dit project altijd maar op. Op een gegeven moment heb ik zelfs aan Martin Scorsese gevraagd of hij de film wou maken, omdat ik het zelf niet aandurfde. Het is trouwens Martin die er scenarist Steven Zaillian heeft bijgehaald. Daar ben ik hem nog altijd dankbaar voor. Op een gegeven moment zat ik in een soort depressie. Ik had voortdurend nachtmerries, dromen waarin familieleden voorkwamen die de kampen niet hadden overleefd. Toen ben ik naar Scorsese teruggegaan, heb ik 'Cape Fear' tegen *Schindler's List' omgewisseld en heb me aan het werk gezet. Ik voelde dat ik zelf die film moest doen. Ik geloof dat het mijn lot was.

»Al bij al is het goed geweest dat ik zolang heb gewacht om eraan te beginnen. Ik heb tijd nodig gehad om met mijn voeten op de grond te komen. Ik was de laatste jaren wat gaan zweven. Ik was op een dwaalspoor geraakt, verblind als ik was door mijn succes. Ik ben met de jaren ook rijper geworden. En politiek bewuster. Als men me tien jaar geleden interviewde, was ik trots om te zeggen dat ik een politieke atheïst was, dat The Beatles al waren gesplit toen ik ze eindelijk ontdekte en dat de oorlog van Vietnam me helemaal was ontgaan. Ik denk dat ik toen ook nog niet rijp was om een onderwerp als de Holocaust uit te spitten. En ik was er ook niet klaar voor om aan het publiek te bekennen dat ik joods was. Het is goed geweest voor mijn persoonlijk rijpingsproces dat ik eerst 'The Color Purple' en 'Empire of the Sun' heb gemaakt. Wat men ook moge zeggen of denken, ik vind dat nog altijd volwassen pogingen. Het waren mijn eerste en enige films die het niet louter en alleen van het concept moesten hebben; 'The Color Purple' draaide helemaal om de personages.

»Het heeft ook lang geduurd voor ik in staat was intimiteit, kleinschaligheid te creëren. De film 'Always' was in die zin een goeie oefening. `Schindler's List' is een heel ingetogen, sobere film. Ik ben van nature een heel heftige, ongeremde filmmaker. Ik heb werkelijk moeten vechten tegen mijn eigen instinct. `Schindler's List' is het soort verhaal dat je niet mag forceren. Tien jaar geleden had ik mezelf niet kunnen intomen. Ik heb dat moeten leren. Was ik er eerder aan begonnen, clan had ik in al mijn onstuimigheid de Shoah misschien geridiculiseerd. En ik wou ten alle prijze voorkomen dat ik door het leven zou moeten gaan als de enige filmmaker die ooit de spot zou hebben gedreven met de Shoah.»

HUMO 'Schindler's List' lijkt door zijn soberheid in niets op uw andere films. Was u van meet af aan van plan om in zwartwit te draaien?

SPIELBERG «Jazeker, en niemand kon me daarvan afbrengen. Toen ik de mensen van Universal verklapte dat ik van plan was in zwartwit te filmen, waren ze woedend. Ze zeiden: 'Je bent van plan een film over de Holocaust te draaien, die om en bij de drie uren gaat duren, en je wilt dat bovendien in zwartwit doen? Hoe denk je dat we zo'n project rendabel kunnen maken?' lk antwoordde: 'Da's mijn probleem niet.' Tom Pollock, de directeur van Universal, probeerde me van mening te doen veranderen. Hij zei: 'Steven, een film met zo'n onderwerp zal in de bioscopen hoe dan ook niets opbrengen. Draai in kleur zodat we hem tenminste op cassette kunnen uitbrengen en aan de televisie kunnen verkopen.' Ik zei: 'Ik heb al dikwijls horen zeggen dat Spielberg zelfs het telefoonboek kan verfilmen als hij dat wil. Wel, dit is mijn telefoonboek.' En zo was het ook. Als ik één kans kreeg om mijn macht te laten gelden, of te misbruiken, zoals je wilt, dan was dit de gelegenheid: ik had een zwartwit film voor ogen, en ik was niet van plan te wijken. Ten eerste omdat alle documenten in verband met de Holocaust die ik ooit heb gezien in zwartwit waren gefilmd. En ten tweede omdat kleur zich niet tot een dergelijk onderwerp leent. Zwartwit leidt niet af zoals kleur wel doet. Als je met kleurenfilm werkt, en je probeert een scène deprimerend te belichten, dan nog ziet ze er op een of andere manier mooi uit. Ik wilde zwartwit omwille van de textuur, niet omwille van de tint. Als je 's morgens met een pukkel op je gezicht wakker wordt, zal zwartwit veel strenger dan kleur die smet beklemtonen. En in een getto als dat van Plaszow accentueert zwartwit elke muur, elke steen, elk brokje pleister dat van de gevels loskomt. Toen ik het boek van Thomas Kenneally voor de eerste keer las, wist ik meteen dat ik die film in zwartwit zou draaien.»

HUMO De ingetogenheid van 'Schindlers List' vloeit niet alleen voort uit het feit dat u in zwartwit draaide. Deze film is qua stijl helemaal anders dan alles wat u voordien hebt gedaan.

SPIELBERG «De authenticiteit van dit verhaal was te belangrijk om terug te vallen op de uitbundige technieken die me een reputatie als vakman hadden bezorgd. Ik wilde te allen prijze voorkomen dat de beelden ook maar enigszins op filmbeelden zouden lijken. Ik bedoel, je mocht niet de indruk krijgen dat je naar een `Hollywoodfilm' zit te kijken. Daarom kieperde ik de meeste van mijn instrumenten uit mijn gereedschapskist: één daarvan was de kleurenfilm, een ander de kraan waarmee je een camera omhoog brengt. Ik beperkte me tot de hoogst noodzakelijke werktuigen, zodat het verhaal de kracht van het stuk zou uitmaken. Ik heb vrij veel vanuit de hand gefilmd, om de film een documentaire stijl te geven, om een gevoel van echtheid te creëren. Terwijl het er in mijn vorige films op neer kwam een imaginaire wereld op te wekken, moest ik deze keer een realiteit herscheppen. Dat was nieuw voor mij. En ik moet zeggen dat het me beviel.»

HUMO De acteurs waarmee je werkt zijn geen onbekende namen, Liam Neeson en Ben Kingsley, maar ook geen sterren. Was 'Schindler's List' een te riskant project voor de vedetten?

SPIELBERG «Nee, absoluut niet. Velen onder hen hebben zich trouwens zelf aangemeld. Kevin Costner, Harrison Ford en Mel Gibson waren meteen bereid de film te doen, maar ik wou hen niet. Ten eerste omdat ik geen deel van het budget aan een ster wou spenderen. Ze hadden litt misschien wel voor een spreekwoordelijke appel en een ei willen doen, maar een vedette moet je hoe dan ook verwennen: hij heeft een extra trailer nodig, een bijkomende assistent, enzovoort. Bovendien wou ik helemaal geen ster voor de rol van Schindler. Ik wilde iemand die niet meteen herinneringen aan een ander personage opriep, en die liefst zoveel mogelijk op de echte Schindler leek. Liam legde trouwens een fantastische auditie af.»

HUMO Waarom hebt u de film opgedragen aan de voormalige baas van TimeWarner, Steven J. Ross?

SPIELBERG «Toen Steven in 1992 stierf, was hij een soort vaderfiguur voor mij. Hij gaf me meer inzicht in de het karakter van Schindler dan om het even wie met wie ik over het personage had gepraat. Mocht Schindler de dag van vandaag nog leven, dan stond hij aan het hoofd van TimeWarner. Voor ik aan de opnamen begon, stuurde ik al het filmmateriaal over Steven dat ik had naar Liam, en gaf hem de opdracht zijn manier van doen te bestuderen. Ik zei: 'Probeer Steven Ross te leren kennen, en je weet wie Oskar Schindler is.' Ik beweer niet dat ik Schindler helemaal doorzie; er blijft een waas van mysterie rond de figuur hangen. Ik vind het bijvoorbeeld ongelooflijk dat Oskar erin geslaagd is drie jaar met een terrorist als Amon Goeth om te gaan, zonder hem ooit te laten zien wie hij werkelijk was. We zullen nooit weten wat zijn echte motieven waren. Maar het belangrijkste is dat hij het heeft gedáán, dat hij die mensen heeft gered. Zoals de Talmud zegt: 'Eén man redden, is als de hele wereld redden.' En Oskar heeft er meer dan duizend gered.»

HUMO De daden van Amon Goeth zijn van een ontstellende wreedheid. Ik kan me inbeelden dat u tijdens de research dikwijls op dergelijke sadistische uitspattingen bent gestoten.

SPIELBERG «De SS had veel scherpschutters, en soms gingen ze gewoon voor de lol weddenschappen aan, wierpen levende baby's uit het raam en schoten ernaar zoals je naar kleiduiven schiet. Zoiets kon en wilde ik niet tonen. Ik kon het niet, zelfs niet met poppen.»

HUMO Ik kan me inbeelden dat er een vreemde sfeer hing tijdens de opnamen.

SPIELBERG «De opnamen waren vooral pijnlijk. Heel pijnlijk. Maar dat wist ik op voorhand. Ik ging niet naar Polen om gewoon maar een film te maken. Ik wist dat het heel moeilijk zou worden, maar niet dat het zó shockerend zou zijn. Soms vergat ik dat we een film aan het maken waren. Weken aan een stuk was ik me er niet van bewust dat de camera inblikte wat ik zag.

»Het moeilijkste moment kwam toen we de douchescènes filmden waarin Joodse vrouwen van Schindlers emailbedrijf naar Auschwitz worden afgevoerd, waar ze na het kaalscheren van hun hoofd in de douches belanden, zonder dat ze weten of er water of gas, uit de kraantjes zal komen. Dat waren verschrikkelijke scènes. Ik heb toen echt tegen mezelf moeten vechten om de camera's niet te laten stoppen. Ik wou roepen: 'We houden ermee op, we zijn emotioneel te betrokken om ermee verder te gaan.' Het is ongelooflijk zwaar om terug te keren naar zulke wrede gebeurtenissen, die pas vijftig jaar geleden hebben plaatsgevonden. Vijftig jaar is niets. Maar het pijnlijkste vind ik dat dat er mensen zijn, zelfs onder degenen die deel uitmaakten van mijn technische ploeg, die niets van de Holocaust afweten. Ik vind het heel triest om te moeten toegeven, maar ik heb gemerkt dat de Amerikaanse jeugd slechts heel vaag op de hoogte is van wat zich in die periode heeft afgespeeld. Ze zijn er zelfs niet in geïnteresseerd. Daarom hoop ik met de film vooral het jongere publiek te bereiken. Het is belangrijk dat zij zich realiseren welke wreedheden zich in een heel recent verleden hebben afgespeeld. We spreken hier niet over de oude Grieken of de Romeinen, we hebben het over de dag van gisteren. En als je ziet wat er momenteel in Joegoslavië gebeurt, ofgelfs in Duitsland, zou je gaan vrezen dat het spook van de Holocaust nog altijd in leven is.»

HUMO U had bepaalde scènes in Auschwitz willen draaien, maar stootte op verzet van het World Jewish Congress. Hebt u uiteindelijk uw zin gekregen?

SPIELBERG «Ja en nee. Aanvankelijk was ik heel boos, omdat ik de hele tijd had getracht hen duidelijk te maken dat mijn film als een eerbetoon aan die zes miljoen doden was bedoeld. Zij argumenteerden dat ze me alleen maar een vergunning konden geven om in Auschwitz te draaien als ik een documentaire in de strikte zin van woord wilde draaien, hoewel voor mij al zes andere filmploegen in de kampen hadden gewerkt. Maar ik had absoluut beelden, van Auschwitz nodig, voor de scène waar Schindler opdaagt om zijn bedienden te redden.

»Uiteindelijk kon ik het congres tot een compromis bewegen. Ik mocht net buiten het kamp filmen. Ik heb toen aan de poort van Auschwitz-Birkenau, vlakbij de barakken, een kleine kopie van het kamp laten optrekken, en heb vervolgens de treinen vanuit het kamp in mijn bouwwerk binnen laten tuffen, waardoor het lijkt alsof ze het kamp komen binnengereden. Ik durf dus zeggen dat ik in Auschwitz heb gefilmd.»

HUMO Lugubere werksfeer neem ik aan.

SPIELBERG «Ja, het is er verschrikkelijk akelig. Aan de rechterkant zijn heel wat barakken gesloopt, maar de schoorstenen van de ovens staan er nog. Als een woud van kaalgeschoren bomen. Je kunt het je niet voorstellen: Auschwitz was een stad. Het was een industrie. Een industrie van de dood. Het was een slagveld vol spoken, en dat voel je nog steeds. Iedereen was verschrikkelijk zenuwachtig de twee dagen dat we daar draaiden.»

HUMO Hoe hebt u eigenlijk vernomen wat de Holocaust was?

SPIELBERG «De term heb ik pas laat leren kennen, toen ik een  jaar of achttien was. Mijn ouders en grootouders spraken altijd over het leed dat ons volk was aangedaan. In het begin snapte ik niet waarover ze het hadden, maar die verhalen werden op de duur wel een deel van mijn leven. Als driejarig kind leerde ik tellen aan de hand van de cijfers die op de armen van een van mijn familieleden stonden getatoeëerd. Wist ik veel wie die codes had aangebracht. Bij ons thuis kwamen er veel overlevenden van de Holocaust over de vloer: ze kwamen lessen Engels volgen bij mijn grootmoeder. Mijn moeder werd in de Verenigde Staten geboren, maar mijn grootouders komen uit Rusland en Oostenrijk. Ikzelf ben vlak na de oorlog geboren, in '47. Mijn lijden, het feit dat ik als jood alsmaar word geconfronteerd met de beproevingen die mijn volk heeft doorstaan, stelt niets voor. Niets.»

HUMO Vreest u niet dat een film als 'Schindler's List' meer oude wonden zal openen dan genezen?

SPIELBERG «Nee, integendeel. Jarenlang heb ik me schuldig gevoeld omdat ik de film nog altijd niet aan het maken was. Ik heb uiteindelijk de moed kunnen samenrapen om eraan te beginnen, omdat de drang om dat verhaal te vertellen almaar sterker werd. Omdat ik voelde dat het een verhaal is dat iedereen aanbelangt. Dit is geen joods verhaal, het is een menselijk verhaal. Ik voelde juist het tegenovergestelde van schuld. Ik heb te lang verzwegen dat ik jood ben. Deze film is mijn manier om te zeggen hoe blij en fier ik ben dat ik jood ben, en hoe fier ik ben dat mijn ouders me op die manier hebben opgevoed.»

HUMO Wat vindt uw familie van het feit dat u deze film hebt gemaakt?

SPIELBERG « Mijn moeder is trots, apetrots. Ze zei me: `Eindelijk nog eens film die ik óók kan zien.' Ze heeft geen enkele van mijn films meer gezien sinds ‘ET’.»

HUMO Wat zijn uw verdere plannen nu?

SPIELBERG «Normaal gezien draai ik de ene film na de andere; ze overlappen elkaar. Maar deze keer kan ik de ervaring niet van me afschudden. Ik kan mezelf niet warm maken om aan iets anders te beginnen. Ik heb ook nog altijd geen ander project gevonden. Het thema van de Holocaust blijft me bezighouden. Ik zou drie `Jurassic Parks' willen ruilen voor de brieven die ik de laatste tijd heb gekregen. Ik ben nu aan het werken aan een programma waarin we de getuigen van de Holocaust voor de camera gaan halen, voor het te laat is. De meeste overlevenden hebben nog hooguit twintig jaar te leven.»

HUMO Hebt u met 'Schindler's List' definitief een nieuwe richting ingeslagen?

SPIELBERG «Ik hoop van wel. Maar het zou heel oneerlijk zijn om nu uitsluitend sociaal relevante en humanistische onderwerpen te brengen. lk hoop zeker dat, wat mijn volgende film ook moge zijn, het thema niet alleen de commerciële zijde van mijn hersenen of het kind in mij zal aanspreken, maar dat het ook een speciale betekenis voor de mens in mij zal hebben. Biedt er zich een boeiend verhaal aan dat vooral appelleert aan mijn kinderlijke aspecten, dan zou het als kunstenaar oneerlijk zijn het te verwerpen louter en alleen omdat iedereen ontgoocheld zou zijn dat ik na 'Schindler's List' niet volwassen ben gebleven.»

HUMO Ik hoor u al komen. Er is immers sprake van een vervolg op 'Jurassic Park', en van 'Indiana Jones 4'.

SPIELBERG «Jurassic Park 2' komt er in ieder geval, maar die film zal ik alleen produceren, niet regisseren. En 'Indy' zal ik alleen nog doen als het verhaal ook mij weet te verrassen, want ik wil mezelf niet herhalen. Ik wil niet twaalf maanden van mijn leven uittrekken om iets te doen wat ik al eerder heb gedaan.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234