ReportageAanslag in Nice

Vier jaar na de aanslag in Nice: ‘Aan de hand van de bloemen die waren neergelegd, konden we het parcours van de terrorist reconstrueren’

Vandaag vier jaar geleden, op de Franse nationale feestdag, raasde een man in een truck over de drukke Promenade des Anglais in Nice. De bestuurder zaaide een twee kilometer lang spoor van haat en terreur alvorens hij door de politie werd doodgeschoten. Een jaar na de aanslag trok Humo naar de Zuid-Franse badplaats en tastte er naar de ziel van een stad die het bloed van haar herinneringen moet poetsen.

Mohamed Lahouaiej-Bouhlel maakte 86 dodelijke slachtoffers en littekende de hele stad. Humo’s gids op de Promenade des Anglais is Els Van Kerckhoven, een Belgische die Niçoise is geworden – samen met haar Nederlandse man heeft ze hier een kledingwinkel en een bed and breakfast. ‘Nice is armer én rijker geworden.’

Dit artikel verscheen in Humo op dinsdag 15 augustus 2017.

Net geen twee kilometer zullen we stappen, kondigt Els aan. We staan op de Promenade des Anglais, de rode loper die Nice al sinds de 19de eeuw voor zichzelf uitrolt. Rechts van ons draagt de Middellandse Zee haar blauwe cocktailjurk, links proberen de sterrenhotels en de casino’s te ontkennen dat de tijd hun grandeur wat heeft verkreukeld. Daartussen: een autoweg, en de Promenade. Boven ons: de zon met kraakhelder middaglicht.

De boulevard met het grote zelfvertrouwen werd goed een jaar geleden, op 14 juli 2016, alle tanden uit de mond geslagen door Mohamed Lahouaiej-Bouhlel, een Tunesiër uit Nice die met een gehuurde truck 86 levens uitgomde. We volgen vandaag zijn verwoestende tocht. Die begon ter hoogte van l’hôpital Lenval, waar Angelina Jolie in 2008 haar tweeling ter wereld bracht.

Els Van Kerckhoven «Een kinderziekenhuis als startpunt – wranger kun je ’t niet bedenken. Het past op macabere wijze bij een man die níémand ontzag – zijn jongste slachtoffer was een meisje van 2, zijn oudste een man van 92. En zijn eerste maakte hij hier: Fatima, een moslima.»

Lahouaiej-Bouhlel had zijn truck – een Renault van 19 ton – al drie dagen eerder ter hoogte van het kinderziekenhuis geposteerd.

Van Kerckhoven «Terwijl je daar helemaal niet mag parkeren. Maar dat is de kwalijke nonchalance van le sud: ‘Ach ja, doe maar.’»

Om 22.32 u. manoeuvreerde Lahouaiej-Bouhlel zijn truck de Promenade op, waar 30.000 mensen de Franse nationale feestdag vierden. De laatste vuurpijl was net de lucht ingeschoten.

Van Kerckhoven «De feestvierders begrepen niet wat er aan de hand was: ze dachten dat de bestuurder een hartaanval gekregen had, of dronken was, en daardoor gevaarlijk slalommend op de Promenade beland was.

»In de eerste honderden meters van het traject was de Promenade wat minder dicht bevolkt – het was nog een heel eind tot het epicentrum van de festiviteiten. Daardoor zagen veel mensen de truck naderen, en konden ze nog een keuze maken. Er is het verhaal van de vrouw die besliste om niet weg te springen, maar plat op de grond te gaan liggen, met haar dochtertje tegen zich aangedrukt. De juiste keuze, zo bleek, want de truck reed over hen, zonder hen te raken. Maar de twee mensen naast haar die iets wilden bestellen aan een snoepkraam, kozen ervoor om weg te springen. Te laat: ze werden vol geraakt door de truck, en stierven. (Schudt het hoofd) Het waren instinctieve beslissingen, genomen in een fractie van een seconde, die beslisten over leven en dood.»

De verhalen van Els vormen samen één overbelichte foto van de gruwel van die avond. Maar het is niet de foto die ik vandaag maak telkens als mijn blik rust op één van de stranden: daar oefenen toeristen stug hun meest horizontale posities, en draven obers met de eerste drankjes van de dag. We dalen de trap af naar Florida Beach, één van de privéstranden met bar en restaurant.

Van Kerckhoven «Maar vergis je niet: er zijn minder toeristen dan de vorige jaren, en de sfeer is niet zo uitgelaten.»

Onvermijdelijk schieten haar gedachten weer naar vorig jaar, naar die 14de juli.

Els Van Kerckhoven: ‘Nice is armer én rijker geworden. Want er is een stukje van onze argeloosheid weg, en dat is onherroepelijk. Maar tegelijk wordt alles in je leven na zo’n aanslag voller en intenser.’

Van Kerckhoven «Je weet dat dat voor de Fransen heel wat betekent, zo’n nationale feestdag? Iedereen heeft vrij, de hele dag staat in het teken van feest. En zo was het hier ook: mensen gingen in de namiddag al picknicken op het strand, ontkurkten vrolijk flessen wijn, belden vrienden en familie om het aperitief te delen. Er was alleen maar gezelligheid en joie de vivre. Maar net dan ben je op je kwetsbaarst, besef ik nu: als je ontspannen bent, helemaal zen, en geen seconde denkt aan mogelijk onheil.»

Ook Pascal Karsenty (46), un vrai Niçois, dacht niet aan onheil toen hij hier op 14 juli zijn vrouw Elisabeth overtuigde om toch nog een dessert te nemen.

Pascal Karsenty «We hadden samen met ons zoontje Jonathan gedineerd, maar Elisabeth had het koud gekregen. Ik kon haar toch overhalen om nog een dessert te bestellen, en pas daarna naar huis te gaan. Plots hoorden we een vreselijk lawaai, en leek het alsof er massaal veel mensen op het strand vielen – pas later begreep ik dat ze, gek van paniek, vanop de Promenade naar het strand spróngen. Een Aziatische vrouw schreeuwde dat er een aanslag bezig was, dat op de Promenade een gek met een truck mensen aan het omvermaaien was. Ik probeerde helder na te denken, en uit te maken wat de beste optie was: blijven staan, de zee ingaan, of toch proberen om de Promenade over te steken? Uiteindelijk heb ik ons zoontje in m’n armen genomen en zijn we naar boven geklommen. Het was een verschrikkelijk zicht: overal doden en gewonden, en mensen die zich op hun stervende geliefden gooiden. Dat is niet wat je wilt zien, dat is niet wat je wilt meemaken in jouw stad.»

Pascal Karsenty: ‘Het was een verschrikkelijk zicht: overal doden en gewonden, en mensen die zich op hun stervende geliefden gooiden. Dat is niet wat je wilt zien, dat is niet wat je wilt meemaken in jouw stad.’

Hij pauzeert even. In zijn blik judoot woede met afgrijzen.

Karsenty «Ik drukte het hoofd van mijn zoontje tegen mijn schouder, zodat hij het allemaal niet zou zien. Dat lukte, maar toch is het een trauma voor hem: nog altijd associeert hij elke truck met een aanslag. En toen vrienden op een feestje vuurwerk afstaken, vroeg hij of er dan ook een vrachtwagen zou komen.

»Ik ben er heel lang ziek van geweest. Letterlijk: ik heb maanden stekende maagpijn gehad. En nog altijd heb ik het niet helemaal verwerkt. Elisabeth is daar sterker in: zij focust op het positieve. Dat we ongedeerd waren, en verder konden met ons leven. Maar het idéé dat ik met mijn zoontje in mijn armen tussen de lijken gelopen heb... Het is een herinnering die al mijn zonlicht afpakt.»

PROM PARTY

Er klinkt een kanonschot, en in de verte, aan het Château de Nice, zie ik een wolkje kruit verstuiven. Het is niet het openingssalvo van nieuwe agressie, wel een traditie om de stad te laten weten dat het 12 uur is. ‘Vroeger was het het signaal voor de vissers om binnen te varen voor het middagmaal,’ legt Els uit. ‘Nu is het voor veel Niçois het teken om hun pauze te nemen.’ Ze loopt over van trots als ze praat over de stad die haar geadopteerd heeft.

Van Kerckhoven «Kijk, dit is het embleem van Nice: Le Négresco, het vijfsterrenhotel in belle époquestijl. Jeanne Augier, de eigenares, is 94. Ik was op het feest voor het honderdjarig bestaan van het hotel. De politici speechten zoals altijd veel te lang, maar Augier hield het kort en krachtig: ‘Ik ben hier heel gelukkig geweest, het was één groot feest. Amuseer jullie vanavond!’ Geweldig, toch? Het hotel heeft ook één van de mooiste kunstcollecties ter wereld. Augier heeft geen kinderen, maar in haar testament heeft ze laten opnemen dat, ongeacht wie na haar de boel overneemt, de kunstcollectie het hotel nooit mag verlaten. Het verhaal gaat dat Bill Gates ooit het hotel wilde kopen, haar een blanco cheque aanbood, en dat ze die voor zijn ogen verscheurde. Zelfs als het niet waar is, is het toch een goed verhaal om te vertellen (lacht)

Het moet ongeveer hier geweest zijn dat een man op een scooter de confrontatie aanging met de terrorist in de truck. Want ook Nice heeft haar heldenverhaal.

Van Kerckhoven «Die man had door wat er aan het gebeuren was en verplichtte zijn vrouw om af te stappen. Hij ging naast de truck rijden, klampte zich vast aan het portier, en gooide zijn scooter voor de wielen van de truck. Het raampje aan de passagierskant stond open, en er ontstond een gevecht. Uiteindelijk moest de man loslaten, maar door dat gevecht had de truck z’n snelheid verloren, en kon de politie op de terrorist schieten. Je kunt er dus van uitgaan dat de man met de scooter nóg erger heeft voorkomen.

»Twee uitersten kwamen daar bijeen: iemand die de meest laffe daad stelt die je kunt verzinnen, en iemand die daar op de meest grootse en moedige manier op reageert. De man met de scooter heeft gedaan wat we eigenlijk allemaal zelf hadden willen doen: je leven in de weegschaal leggen om de stad voor erger te behoeden. Alleen weet je natuurlijk niet op voorhand hoe je reageert in zo’n situatie. Er reden daar veel mensen op een scooter rond, en alleen die ene man ondernam actie. Vechten of vluchten: je neemt de beslissing in a split second. Een vriendin van me sloeg, net als duizenden anderen, in paniek op de vlucht. Ze heeft daar een wurgend schuldgevoel aan overgehouden: had ze zich niet om de gewonden moeten bekommeren? Ze is er zelfs voor in therapie. Maar uiteraard kun je haar niets verwijten: het is een perfect natuurlijke reactie om weg te hollen van de ramp.»

Na een vuurgevecht met de politie – Lahouaiej-Bouhlel had ook een wapen – kwam de truck uiteindelijk volledig tot stilstand voor het Palais de la Méditerranée, nog een vijfsterrenhotel. Twee agenten vuurden de beslissende schoten af: de terrorist werd gedood.

Van Kerckhoven «Na de aanslag werden overal op de Promenade bloemen neergelegd, maar voor het Palais de la Méditerranée kwamen mensen massaal hun afval dumpen. Onze manier om die terrorist postuum te zeggen: ‘We spuwen op je.’»

Recht over het hotel, aan de andere kant van de Promenade, ligt Lido Plage, een strandclub. Het personeel kijkt dof uit de ogen. Het is moeilijk uit te maken of dat de nukkigheid is die obers aan de Côte d’Azur als een tweede huid dragen, dan wel het gevolg van de tragedie van een jaar geleden. Niemand wil nog praten over de gebeurtenissen. Alleen Sam, een jonge ober met Brusselse roots die op de Promenade woont, wil iets vertellen. Maar dat doet hij alsof hij een zakelijke brief dicteert – snel, laconiek, elk sentiment weggezuiverd.

Sam «We wisten niet wat er gebeurde toen we al die mensen van de Promenade zagen springen. We dachten eerst aan een gevecht. Toen hoorden we de schoten en wisten we dat het iets ergs was. Het volgende dat ik me herinner, is die gigantische truck. Een paar honderd mensen waren naar onze strandtent gevlucht, en die probeerden we allemaal in veiligheid te brengen. Later op de avond, nadat we via het strand geëvacueerd waren, ben ik nog een stevig glas gaan drinken. Dat is wat je doet na zo’n gebeurtenis.»

Lido Plage is ook de plek waar Els een groot deel van die noodlottige dag heeft doorgebracht.

Van Kerckhoven «In de namiddag had ik hier met mijn man Pieter, en met Alexandra, de verkoopster in onze winkel, op het strand gelegen. Ik herinner me nog de herrie van een hardrockbandje dat op een podium op de Promenade aan het repeteren was. Want je vond er in de berichtgeving nauwelijks wat van terug, maar er waren die dag twéé evenementen op de Promenade: de nationale feestdag en de Prom Party, een free podium dat vier keer per zomer wordt georganiseerd. Plaatselijke bandjes beginnen er aan hun verovering van de wereld. Er was dus al de hele dag veel lawaai geweest, waardoor mensen pas laat opschrokken van het kabaal van die truck.

»Pieter en ik waren ’s avonds uitgenodigd in de Villa Massena (een museum in belle époquestijl op de Promenade, red.) voor een borrel. Daarna wilden we op de Promenade naar het vuurwerk gaan kijken, maar omdat we moe waren, besloten we toch naar huis te gaan. Stramme spieren hebben ons gered: op televisie zag ik hoe de truck tot stilstand gekomen was ter hoogte van de plek waar wij een hele dag genoten hadden.»

STEEN IN HET WATER

Op 15 juli 2016, the day after, slaapwandelde het anders zo energieke Nice zich door de dag.

Van Kerckhoven «Ik heb onze kledingwinkel die dag toch opengedaan. Dat bleek de juiste beslissing: er kwamen voortdurend mensen binnen om te praten. Ik herinner me ook nog de dame die resoluut zei: ‘Ik koop mij het mooiste jurkje dat ik hier vind. De prijs maakt me niet uit. Want sinds gisteren weet ik: we leven vandaag.’ Ze had nood aan een klein, persoonlijk statement, en we hebben haar toen heel mooi aangekleed.

Franck Terrier, ‘de man met de scooter’, kreeg zijn Légion d'honneur, inclusief een ovatie van tien minuten.

»Daarna zijn we naar de Promenade gewandeld. De lichamen van de slachtoffers hebben daar nog een hele dag in de blakende zon gelegen, goed afgeschermd weliswaar, tot de reconstructie klaar was. Iedereen vroeg zich af wanneer de Promenade weer zou opengaan. Of beter: óf de Promenade weer zou opengaan, want kun je wel flaneren op een boulevard waar zoveel levens stukgemaakt zijn? Uiteindelijk besliste de stad om de Promenade drie dagen na de feiten weer vrij te geven – er werd toen ook een minuut stilte georganiseerd. Vóór die minuut stilte had ik met Alexandra de wandeling gemaakt die ik nu ook met jou gemaakt heb. Na de aanslagen in Parijs had zij trouwens voorspeld dat Nice zou volgen. Ik lachte dat weg, en zei dat ze niet zo moest overdrijven met dat Franse pathos van haar. (Stil) Maar ze had dus gelijk. Enfin, die wandeling werkte louterend, maar ze was toch ook confronterend. Aan de hand van de bloemen die neergelegd waren op de Promenade, konden we het bochtenparcours van de terrorist reconstrueren. Erg macaber.»

Op de dag na de aanslag waren er ook al toeristen die de openbare stranden weer opzochten – de privéstranden bleven gesloten.

Van Kerckhoven «We zagen iemand met bloemen lopen naast iemand met een luchtmatras onder de arm. Alexandra was gechoqueerd: ze vond het schaamteloos van die toeristen. Maar ik kon het wel begrijpen. Helpt het iemand als je de rest van je duurbetaalde vakantie stilletjes in je hotelkamer doorbrengt?»

Ik werp op dat er op de Promenade nog maar weinig herinnert aan de aanslag. Hier en daar liggen bloemen, foto’s en afscheidsbrieven, maar voor het overige lijkt Nice zich vooral kranig te willen houden.

Van Kerckhoven «Als inwoner word je eraan herinnerd door de veranderingen op de Promenade: die is op sommige plaatsen breder gemaakt, en er zijn metalen kettingen en bloembakken die de rijweg van het voetgangersgedeelte scheiden. Er worden ook massaal palmbomen aangeplant. Burgemeester Christian Estrosi wil al langer zo’n bomenrij, helemaal tot aan de luchthaven. Dat moet helpen om door Unesco erkend te worden als werelderfgoed – de grote droom van de burgemeester. Dat er vorig jaar al wat palmbomen stonden, heeft toch een paar levens gered.

»Maar je hebt gelijk, hoor: de stad wil niet te veel zichtbare herinneringen op de Promenade. Ik kan me daarin vinden. Anders bestaat het risico dat de stad niet ophoudt met zich in verdriet te wentelen, en dat die aanslag als een nare schaduw over de Promenade blijft hangen. Maar ik kan me ook inleven in het ándere standpunt, dat van de Niçois die vinden dat we niet aan negationisme mogen doen, dat we het ons net haarscherp moeten blijven herinneren.

»Weet je, je kunt geen grote, allesomvattende uitspraken doen over hoe een stad reageert op een aanslag. Het is net een heel individuele kwestie. Je mag dan niet de fout maken om je eigen reactie als de enige moreel juiste te zien, en die van je buurman te veroordelen. Wil je het vergeten, en zo snel mogelijk weer overgaan tot de orde van de dag: prima. Ben je verdrietig, en wil je intens rouwen: ook goed. Voel je woede, en wil je die ventileren: doen.

»Je leert mensen heel goed kennen na zo’n ingrijpende gebeurtenis. Na zo’n drama is er geen handleiding die je voorschrijft hoe je moet leven. En dus zie je mensen heel eerlijk zichzelf zijn. Ze trekken zich terug, en willen de dingen op zichzelf verwerken. Of ze zoeken net actief naar sociaal contact, en proberen het trauma weg te praten. Zelf ben ik een controlefreak: ik heb graag grip op mijn omgeving. En zo’n aanslag toont natuurlijk net aan dat je soms géén controle hebt. Dus heb ik me toen heel erg geëngageerd in de vereniging van winkeliers van onze wijk. Ik wilde zelf meehelpen aan de heropbouw van Nice.»

Want dat was nodig, benadrukt Els: naast menselijke was er ook economische schade.

Van Kerckhoven «Zo’n aanslag is als een steen die je in het water gooit. Die maakt kringen, almaar grotere kringen. En uiteraard zijn de dichtste kringen het ergst: het leed van de mensen die hun geliefde alleen nog op het kerkhof kunnen zien, en van de zwaargewonden – ik denk nu aan de man van 86 die zijn beide benen verloor. Daarrond heb je de pijn van elke Niçois die bekommerd is om zijn stad. En daarrond heb je de problemen van de winkeliers. Als je afhankelijk bent van het toerisme om de huur van je pand en de lonen van je werknemers te betalen, is zo’n aanslag een catastrofe. Je maakt eerst de menselijke tragedie mee, en daarna blijven de toeristen weg, maar de rekeningen vallen wel nog altijd in de bus.»

Els troont me mee naar Le Vieux Nice, een stad in de stad waar meer dan 500 handelszaken de toerist proberen te pleasen. Jean-Pierre Lellouche, de uitbater van een kleine souvenirshop, beschrijft de economische schade in de weken na de aanslag.

Jean-Pierre Lellouche «De gevolgen waren groot. Ik ken winkeliers die nog slechts een omzet van twintig euro per dag draaiden. Hoe betaal je dan nog de huur? Een dertigtal zaken is toen overkop gegaan. In september, nauwelijks twee maanden na de aanslag, heb ik al een grote braderie georganiseerd in Le Vieux Nice. Om iedereen te laten zien dat we er nog stáán, en dat we strijdbaar zijn. Dat is wat er moet gebeuren: initiatief nemen, dingen organiseren, onze politici goeie ideeën aanpraten. Onze haven is bijvoorbeeld niet geschikt voor cruiseschepen. Op die manier lopen we heel wat potentiële toeristen mis. Daar praten we nu dus over met het stadsbestuur.»

Jean-Pierre Lellouche: ‘De aanslag mogen we nooit vergeten, maar het gevaar wel. We moeten terugvechten en ons sterker tonen dan die ene terrorist. Rechtstaan!’

Lellouche is één van de mensen die wist te ontkomen op 14 juli.

Lellouche «Ik was er met mijn vrouw, mijn zoon van 7, mijn zus en mijn schoonbroer. De paniek was immens. Duizenden mensen zetten het op een lopen. Wij dus ook, maar zonder precies te weten wat er aan de hand was. Een gijzeling, een aanslag met machinegeweren: we hoorden allerlei dingen roepen. Mensen zochten dekking in de restaurants of forceerden de deuren van appartementsblokken om zich daar te verschuilen.»

Tijdens hun vlucht merkte het gezelschap van Lellouche een baby op, moederziel alleen op een grasperkje.

Lellouche «Mijn zus en schoonbroer hebben ’m meegenomen – een kindje van een jaar. Met de hulp van de politie en Facebook werden de ouders teruggevonden. Dat was dus een verhaal met een mooi einde, maar er was zóveel ellende. Een dag na de aanslag sprak ik met een Amerikaanse man die met z’n vrouw en zoon naar Nice gekomen was, en alléén terug moest. Dit jaar, op de herdenkingsplechtigheid op 14 juli, heb ik hem teruggezien. Nog altijd gebroken, nog altijd niet in staat tot een glimlach. Die man is niet gestorven, maar zijn leven is wel plotsklaps opgehouden.

»En toch moeten we onze rug rechten. De aanslag mogen we nooit vergeten, maar het gevaar wel. We moeten terugvechten en ons sterker tonen dan die ene terrorist. Rechtstaan! Dit is verdorie een magnifieke plek, met de mooiste Promenade van de hele wereld.»

IN TRANCE

’s Avonds dineren we in Portovenere, een Italiaans restaurant dat heimelijk briljant ligt te wezen tussen de tourist traps. Els vertelt over hoe ze eerst haar twijfels had bij de herdenking op 14 juli.

Van Kerckhoven «Nicolas Sarkozy, François Hollande en Emmanuel Macron waren erbij, en dat werd geapprecieerd door de Niçois. Maar ik was bang dat het op een show zou uitdraaien, iets waarmee de slachtoffers geen eer bewezen zou worden. Fransen hebben nogal een hang naar bombast, naar valse sentimentaliteit. Maar het was gelukkig allemaal heel ingetogen. De man met de scooter kreeg zijn Légion d’honneur, inclusief een ovatie van tien minuten. Dat vond ik een erg ontroerend moment: hij staat symbool voor de moed van élke Niçois.

»Na het traditionele défilé was er de hommage aan de slachtoffers. Alle 86 namen werden voorgelezen, met hun leeftijd erbij. Dat had een heel bevreemdend effect: je raakt in een soort van trance door zo’n lange opsomming, en op het einde hoor je de namen eigenlijk niet meer. En dat is misschien wel de grootste lelijkheid van zo’n aanslag: dat die, door het gigantische aantal doden, de slachtoffers ontmenselijkt. Je kán al die 86 mensen en hun levensverhaal niet kennen, je kán al dat verdriet niet behappen. Dat is pijnlijk.»

De échte herdenking was er voor Els vorig jaar al, zo’n twee weken na de aanslag.

Van Kerckhoven «Toen gingen de privéstranden weer open. Ik ben met Alexandra meteen naar Lido Plage teruggekeerd, waar we op 14 juli de middag hadden doorgebracht. Het was er heel stil. Er hing... een soort van koppigheid in de lucht. Alexandra en ik hebben toen een glas rosé besteld, en getoost op het leven. We beloofden elkaar dat we ons nooit zouden laten dirigeren door angst. Nice is armer én rijker geworden. Want er is een stukje van onze argeloosheid weg, en dat is onherroepelijk. Maar tegelijk wordt alles in je leven na zo’n aanslag voller en intenser. Alsof we nu pas ten volle proeven wat een weldaad dat is, het leven. Mohamed Lahouaiej-Bouhlel heeft veel van ons afgepakt, maar hij krijgt niet alles.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234