130 mensen bekenden de moord op Olof Palme. Beeld Gamma-Rapho via Getty Images
130 mensen bekenden de moord op Olof Palme.Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

35 jaar geledenMoord op Olof Palme

Wie vermoordde 35 jaar geleden de Zweedse premier Olof Palme?

Het lijkt op een scenario van een nordic noir: op 28 februari 1986 werd de moordaanslag op Olof Palme en zijn echtgenote gepleegd, sindsdien hebben 130 mensen de moord bekend. Pas op 10 juni 2020 maakte de Zweedse hoofdofficier van justitie bekend dat op grond van alle onderzochte gegevens, Palme wel moest zijn omgebracht door grafisch ontwerper Stig Engström, een eenling met geld- en alcoholproblemen die het niet met de politiek van de premier eens was. Een jaar na de aanslag, in 1987, verscheen in Humo een overzicht van de mogelijke pistes die gevolgd konden worden in de opheldering van de moord. Lees hier het artikel:

Op 28 februari is het een jaar geleden dat de Zweedse premier Olof Palme in Stockholm werd vermoord. De dader loopt nog steeds op vrije voeten. Wie het is? De politie zoekt het vooral onder linkse Koerden. Maar er zijn meer kandidaten. Theorieën zijn talloos, sommigen klinken logisch, anderen te zot voor woorden. CIA, KGB, Chili, RAF, de Zweedse veiligheidsdienst, wapenhandelaren, religieuze fanaten, politieke desperado’s... Heeft u nog meer kandidaten? Stuur ze naar politiecommissaris Hans Holmér. Hij spaart ze.

De grauwe winter maakt het graf van Olof Palme in Stockholm nog somberder. De grijze steen is bedekt met sneeuw, rozen en tulpen. Bleke kaarsen houden zich brandend in de snijdende vrieskou. Zweden spoeden zich naar huis. Velen hebben er een traditie van gemaakt via Adolf Frederiks Kyrka te lopen: even het graf zien, even stilstaan. ‘Het is zinloos, ik weet het’, zegt een vrouw daar, ‘maar ik moet er langs. Zo’n drie keer per week.’

Het drama begint op vrijdag 28 februari 1986. Olof Palme besluit met zijn vrouw Lisbet naar de film te gaan. Zijn lijfwachten geeft hij een avond vrij. Dat moet immers kunnen in de vriendelijke samenleving die Zweden is. Het echtpaar loopt de paar honderd meter van Vësterlaanggatan naar het metrostation Gamla Stan. Vier stations verder op Raadmansgatan ontmoeten ze hun zoon Marten en zijn vriendin. In bioscoop Grand aan de drukke doorgangsweg Sveavëgen zien ze de Zweedse film ‘Breiderna Mozart’, de gebroeders Mozart. Na de voorstelling besluiten Olof en Lisbet naar een volgend metrostation te lopen. Het is tien voor half twaalf. Op de hoek van Sveavëgen-Tunnelgatan wordt met een Smith & Wesson .357 het fatale schot gelost. Palme verliest liters bloed en overlijdt binnen enige minuten. Zijn vrouw komt er met een schampschot vanaf. De dader vlucht door steegjes: een uitgekiende plaats voor een moord, achtervolging met auto’s is hier uitgesloten. Het vormt het begin van een nacht vol paniek en talloze blunders.

Op twee meter afstand bevindt zich de dichtstbijzijnde van de totaal 39 getuigen, maar deze is geheel in de traditie van een Zweedse vrijdagavond te zat om uit zijn ogen te kijken. Taxichauffeur Anders Delborn heeft het schot gehoord en laat via de taxicentrale alarm slaan. Een eerste politieauto is tien seconden later op de plaats. Toeval. Weer twintig seconden later stopt — ook toevallig — een piketbusje met daarin zes agenten. Een eveneens toevallig passerende ambulance verleent hulp en neemt de taak over van twee verpleegsters die vergeefs hebben getracht bloedingen te stoppen. Binnen een kwartier staan er twintig politieauto’s op de plaats van de aanslag, zo’n vijftig agenten zijn ter plekke. Slechts een klein deel van de straat wordt afgezet. Het centrum van Stockholm wordt niet afgesloten. Een wel nuchtere getuige wordt genegeerd: waar hij zich in vredesnaam mee bemoeit, of hij niet ook vindt dat politie wel iets beters heeft te doen.

Een half uur later is er een signalement, maar het wordt niet aan de surveillerende agenten doorgegeven. Pas om twee uur ‘s nachts slaat de politie landelijk alarm. Er moet worden gezocht naar twee mannen, lid van de rechtse Kroatische vrijheidsorganisatie Ustasji. Niemand weet tot op de dag van vandaag wie dat op niets gebaseerde alarm heeft uitgevaardigd. De moordenaar profiteert van de heersende paniek en heeft dan al tweeëneenhalf uur voorsprong.

Op de moordplaats zijn inmiddels de eerste kaarsen aangestoken en de eerste rozen, anjers en tulpen gelegd. Pas twaalf uur na de aanslag zet de politie de plaats van de moord af. Duizenden nieuwsgierigen zijn dan al komen kijken en hebben wellicht kostbaar bewijsmateriaal vernietigd. De politie onderzoekt de omgeving onvoldoende. Dat blijkt wanneer een Indiase journalist een eerste kogel vindt: over het hoofd gezien door de politiemacht. Een tweede wordt door een andere voorbijganger gevonden. De politie verklaart deze zeldzame kogels nog nooit te hebben gezien. Ze blijken in vrijwel iedere wapenhandel te koop te zijn.

Na een aantal dagen volgt een eerste arrestatie. Het is de 33-jarige Viktor G. Tegen vrienden zou hij eerder hebben verklaard dat er bloed in de straten van Stockholm zou gaan vloeien. De man is zwaar religieus, haat Olof Palme en bevond zich op het moment van de moord in de nabije omgeving van Sveavagen. Het bewijsmateriaal tegen hem is mager.

‘Hij is elf uur achtereen verhoord, zonder dat daar een advocaat bij aanwezig mocht zijn’, aldus zijn verdediger Henning Sjöström. ‘De politie beet zich absoluut vast in deze man. Hoewel ze geen belastend materiaal hadden, hebben ze hem zo lang mogelijk proberen vast te houden: onbeschoft en schandelijk. In het land heerste een ware lynchstemming. Ik ben persoonlijk bedreigd toen bekend werd dat ik deze man zou verdedigen. Het was om gek van te worden. Mijn hele gezin zou warden afgemaakt’, aldus Sjöström.

G. kwam kort na Palme’s begrafenis vrij. Tot op de dag van vandaag houdt hij zich schuil en verhuist om de paar weken, uit angst voor wraakakties.

Holmér en de zijnen richtten zich inmiddels op een volgende verdachte groep: de Europeiska Arbetere Partiet. Deze Europese Arbeiders Partij is een verzameling politieke desperado’s, die Palme ervan hebben beschuldigd Zweden vrijwillig achter het IJzeren Gordijn te laten verdwijnen. Bij de parlementsverkiezingen verkochten zij t-shirts en stickers met een als duivel getekende Palme met daar om-heen de wervende tekst: Dood aan Palme. Ook dit spoor liep dood. De partij — bij de laatste verkiezingen goed voor zo’n kleine vierhonderd stemmen — is inmiddels ondergedoken.. ‘Het zijn politieke desperado’s’, zegt politiek commentator Sven Svensson van het liberale dagblad Degens Nyheter, ‘maar ze hebben wel bijgedragen tot het klimaat van haat waarin zo’n aanslag mogelijk werd.’

Holmér bijt zich vervolgens — tot op de dag van vandaag — vast in de PKK, de marxistisch-leninistische Koerdische Arbeiderspartij. De eerste dagen na de moord stroomt de wereldpers toe in Stockholm, onder hen een aantal Turkse journalisten van regeringsgetrouwe dagbladen. Zij bazuinen het overal rond: natuurlijk zijn het de Koerden. Op de voorpagina’s van Turkse kranten verschijnen in die dagen niet alleen de met behulp van computertechnieken samengestelde portrettekening van de hoofdverdachte, maar daarnaast worden foto’s geplaatst van een Koerd die zeer grote gelijkenis zou vertonen met de moordenaar. Holmér gelooft in die theorie. ‘Het is belachelijk dat de politie hier zoveel aandacht aan besteedt’, zegt het linkse parlementslid Jeirn Svensson. ‘De PKK heeft geen enkele reden om Palme af te maken, integendeel zelfs. Het komt door het merkwaardige wereldbeeld dat de Sëpo, de Zweedse veiligheidsdienst, er op na houdt. Daar werken politiek zeer reactionaire elementen. Zij werken samen met hun Turkse collega’s en die kun je zeker niet verdenken van linkse opvattingen. De Sëpo Iaat zich door die mensen sturen. Door de Turkse veiligheidsdienst te vertrouwen zijn zij op het verkeerde spoor gezet.’ Commissaris Holmér — zelf sociaal-democraat — is voormalig hoofd van die Sëpo.

null Beeld Getty
Beeld Getty

Svensson vindt dat ook andere sporen onderzocht moeten worden. ‘De politie heeft veel aandacht besteed aan het vinden van het moordwapen. Daar zijn ze in een jaar tijd niet in geslaagd, ondanks desperate pogingen daartoe’, zegt hij. Svensson doelt op straaljagers die tijdens de paasdagen over Stockholm hebben gevlogen. Er zijn honderden infra-rood foto’s genomen. De politie dacht zo het wapen terug te kunnen vinden: vergeefs. ‘Veel interessanter’, aldus Svensson, ‘zijn de kogels. De gevonden kogels zijn van het zogenaamde Winchestertype. Die kogels zijn vrijwel onbeschadigd teruggevonden. Dat is heel merkwaardig, want de Smith and Wesson. 357 waarmee ze zouden zijn afgeschoten heeft zo’n kracht dat die kogels volledig verpulverd zouden moeten zijn. Wie weet zijn die kogels wel op de moordplaats achtergelaten om de politie op een dwaalspoor te zetten. Als dat het geval is, zijn de daders daar uitstekend in geslaagd. Daar hoor je de politie niet over.’

De lijkschouwing zou ook interessante gegevens op moeten leveren. ‘Palme had ernstige bloedingen. Die zouden nooit door die Winchesterkogels veroorzaakt kunnen zijn. Er zou een heel ander soort ammunitie gebruikt moeten zijn’, gelooft Svensson, ‘maar dáarover wordt in Zweden niet openlijk gesproken. Waarom niet! Ik heb geen idee, misschien moet er iets onder de mat worden geveegd. Wellicht wil de politie er ook niet over spreken uit piëteit tegenover de familie.’

Hij heeft een eigen theorie over wie de moord kan hebben gepleegd: ‘Een Westerse veiligheidsdienst’. De CIA zou erachter kunnen steken. In Stockholm loopt de Joegoslaaf Jovan von Birchan rond, een voormalig huursoldaat. Hij zegt door de CIA benaderd te zijn om Palme af te maken. Het zou hem twee miljoen dollar opleveren. De man is absoluut aan een psychiater toe en ziet in alles samenzweringen. ‘Natuurlijk zit de CIA erachter’, beweert hij, de Amerikanen waren namelijk bang dat Palme secretaris-generaal van de Verenigde Naties zou worden. Dat komt de Amerikaanse belangen niet ten goede. Daar zijn ze nog steeds boos dat Palme in de zestiger jaren als minister van onderwijs voorop liep bij een demonstratie tegen de Amerikaanse bombardementen op Viëtnam.’ Von Birchans hoofd mag in de war lijken, het moet niet uitgesloten worden geacht dat beramers van een dergelijke moord gebruik zouden maken van een gestoorde psychopaat. ‘Dat zou niet voor het eerst in de geschiedenis het geval zijn’, zegt het sociaal-democratische parlementslid Hans-Gëran Franck.

‘Palme zou in maart — een maand na de moord — op officieel staatsbezoek naar de Sovjet-Unie gaan. Ik geloof dus niet dat de KGB achter zo’n aanslag zou kunnen schuilen’, aldus Svensson. ‘Palme heeft zich altijd zeer terughoudend opgesteld tegenover de Russen, ook toen er alle aanleiding was om woedend op te treden heeft hij zich ingehouden’. Svensson doelt hier op de talloze duikbootincidenten voor de Zweedse kust.

Een volgende theorie dan maar: Iran/Irak. Olof Palme was al enige jaren vergeefs bemiddelaar in dit conflict, speciaal daarvoor gevraagd door VN-secretaris generaal Peres de Quelar. In maart zou hij een hernieuwde poging ondernemen de partijen tenminste tot een wapenbestand te krijgen. Dat zou tegen de belangen indruisen van wapenhandelaren. Eén van de partijen die er winst door maakt is de Zweedse wapenfabrikant Bofors, die haar dodelijke raketwapen Robot 70 in dit gebied heeft verkocht. Er bestaat in Zweden een strenge wetgeving waar het wapenexport aangaat. Gebieden waar oorlogsdreiging is mogen niet door Zweedse wapenfabrikanten worden bediend. Dat gebeurt echter wel. Een wet kan immers worden ontdoken.

Een parlementaire commissie onderzoekt die affaire. Eén van de belangrijkste mannen-defensie-specialist Algernon — die veel van de zaak afwist, is begin januari op verdachte wijze om het leven gekomen: vlak voor hij zou worden verhoord over de illegale wapen-verkopen van Bofors. Op het centrale metrostation T-Centralen viel hij voor een aanstormende trein. Geduwd beweren sommige getuigen, gevallen zeggen anderen. Feit is dat een man die veel — zo niet alles — van de illegale wapenhan-del afwist uit de weg was geruimd.

In het verlengde daarvan ligt een andere theorie. Juist vóór de moord op Palme begon Amerika met het leveren van wapens in het oorlogsgebied Iran/Irak, in ruil voor het vrijlaten van Amerikaanse gijzelaars. Het resulteerde uiteindelijk in Irangate. Palme zou daar al eerder achter zijn gekomen, dreigde het openbaar te maken en moest dus opzij worden gezet. Het zijn scenario’s die anders slechts in detectiveboeken staan beschreven. Daar past ook het verhaal in dat het de Zweedse veiligheidsdienst zelf zou zijn die Palme uit de weg heeft geruimd. Hij was te kritisch. De Sapo zou er nu dan ook alles aan doen om rookgordijnen te leggen en de rechercheurs op dwaalsporen te brengen: een verklaring waarom er een jaar na de moord nog steeds geen oplossing voor is gevonden.

Er zijn nog meer kandidaten: de Chileense veiligheidsdienst. Na de staatsgreep van Pinochet zijn duizenden Chilenen naar Zweden ge-komen en dromen over een terugkeer naar een democratischer vaderland. Pinochet zou Palme uit de weg willen ruimen. Verder zijn de namen opgedoken van RAF, Action Directe, Brigate Rasse en andere gewelddadige linkse actiegroepen, maar hun betrokkenheid lijkt nog onwaarschijnlijker dan vele van de andere theorieën. Deze terroristen hebben immers de gewoonte aanslagen op te eisen en te motiveren middels vlugschriften aan persbureaus.

Wel is er nog de sector religie. In de Verenigde Staten bestaat de enge sekte European American Evangelistic Crusade, geleid door een geëmigreerde Zweed. Deze John S. Torell is naar Californië uit-geweken omdat hij als de dood was voor de Zweedse joden en vrijmetselaars. In hun godvruchtige bijeenkomsten hebben de aan-hangers van zijn club fanatiek gebeden dat Palme maar snel afgemaakt zou worden.

Journalist Jan Guillou heeft nog een andere groep aan de rij verdachten toe te voegen: ‘Zweden zijn fanatieke jagers. Er zijn 300.000 mensen die een vergunning hebben en in de herfst op elandenjacht gaan. Dat zijn men-sen die kunnen schieten. Wie weet zit de verdachte daar onder’.

‘Ik vrees dat het antwoord voor het jaar 2000 niet zal worden gevonden’, zegt Jörn Svensson pessimistisch. ‘Als er een buitenlandse organisatie achter zit, vrees ik dat het nooit tot een oplossing zal komen’, zegt Frederik Braconier, ‘wanneer er een Zweed bij betrokken is komt het antwoord er misschien wel. Maar die mogelijkheid lijkt me onwaarschijnlijk. Iemand zou allang zijn mond voorbij hebben gepraat. Het politieke leven gaat verder, maar met één belangrijk verschil. Vroeger wist iedereen dat Palme de premier was, maar hoeveel mensen kennen de naam van Carlsson, zijn opvolger? Zelfs in Zweden weet niet iedereen wie hij is’. Advocaat Sjöström tenslotte: ‘Als er ooit al een dader wordt gevonden, zal dat niet gebeuren doordat de politie zo deskundig is. Het zal afhangen van het toeval. Wie weet stapt er iemand ooit het politiebureau binnen en geeft zichzelf aan. Een andere oplossing zie ik niet.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234