Kardinaal Godfried Danneels is overleden: 'Ik denk niet dat de hemel leeg zal zijn, maar als God er is, zal alles er zijn. En God zál er zijn.

© Marco Mertens

, door (ms)

115

(Verschenen in Humo 3619 op 12 januari 2010)

'Als de kerk dan toch irrelevant is geworden, waarom zit u hier dan?'

Aan de voet van de Mechelse SintRomboutskathedraal heeft zich eettent De Hete Patat gevestigd, merk ik, en net als een reflectie over de verhouding tussen kerk en moderniteit komt opzetten ga ik, door de gladde sneeuw, languit tegen de grond. Ik krabbel overeind maar heb geen tijd om pijn te hebben, de aartsbisschop verwacht me om de hoek. 

De tuin van zijn paleis is mooier dan ik had verwacht, zo onder een witte vacht. Binnen, heb ik in talloze verslagen van bezoekers gelezen, kan het hartje winter heel koud zijn, maar dat valt erg mee. Ik meld me precies dertig jaar nadat Godfried Danneels (76) hier, die eerste januariweek van 1980, een kamer of drie kwam betrekken. Binnenkort zal hij verhuizen, de paus gunt hem eindelijk zijn pensioen. Voor het privilege hem hier ten paleize nog te kunnen ontmoeten hoort wat: ik zal hem in 56 minuten door drie decennia kerkgeschiedenis vooruitrennen. 

HUMO U was optimistisch toen u eraan begon. De mensen hebben grote psychologische problemen, zei u in 1980, en u hoopte dat de kerk hun ‘ministerie van troost’ zou kunnen worden. Geen paniek, was de boodschap, er is behoefte zat aan spiritualiteit! 

Godfried Danneels «Ik zou dat nog zeggen, ik denk zelfs dat die behoefte nog gegroeid is. In de jaren zeventig, tachtig hoorde je voortdurend dat het gedaan was met de godsdienst: techniek en wetenschap maakten ’m overbodig, en al wat we van God verwachtten zouden we zelf gaan doen. Ik moet u zeggen: dat is niet uitgekomen. Er is inmiddels een vaag besef dat er aan de wetenschap en de techniek een limiet zit, dat die het ware geluk van de mens niet meebrengen. Het blinde vooruitgangsgeloof is er in mijn ogen niet meer. Ik zou zelfs zeggen: er is vandaag te veel pessimisme.» 

HUMO Aan zinzoekerij is er dezer dagen inderdaad geen gebrek, maar de mensen gaan elders shoppen, niet bij de katholieke kerk. Die niche, zo vatte De Standaard het niet lang geleden samen, dreigt u voorgoed te verliezen – ‘Alle signalen op rood’ was de kop van het stuk. 

Danneels «Ik verwacht ook niet dat al die mensen naar de katholieke kerk komen. Belangrijk is dat je de triomfkreten van Marx en Nietzche en Freud over het einde van de godsdienst eigenlijk niet meer hoort. Wat voorlopig in de plaats kwam, als algemeen gevoel, is een beetje zoals de mist die ’s morgens boven het landschap hangt en die zal optrekken met de zon. Het is nog niet de zon, het is nog niet het landschap, maar het zit er toch onder verborgen. De mensen zoeken naar een bel, maar ze weten nog niet aan welke bel ze moeten trekken.» 

HUMO Om de ontkerkelijking tegen te gaan, zei u in 1985, moest er ‘gewoon, rustig, geëvangeliseerd worden’. Allicht was dat toch niet genoeg. Rik Torfs schreef bij het begin van deze eeuw een interessante analyse neer in ‘De kardinaal heeft verdriet’: ‘De westerse mens denkt niet alleen dat hij de kerk niet nodig heeft. Hij hééft ze ook niet nodig. Hij kan overleven, en meer dan dat, zinvol leven, zonder haar. De vraag is dus: wil de kerk de hand reiken aan wie haar niet nodig heeft? Heeft zij haar of hem iets te bieden?’ 

Danneels «Ik weet niet of het klopt dat men de kerk niet nodig heeft. Nog eens: de laatste jaren is er bij velen een bijna onbewust verlangen gegroeid naar iets wat verder gaat dan het materiële, het zichtbare en het verifieerbare. Dat die mensen niet direct bij de kerk terechtkomen is waar, maar daar spelen allerlei dingen in mee. Onder andere het imago van de kerk als instituut. Anderzijds moet ik zeggen dat er ook veel positieve evoluties zijn: de Wereldjongerendagen, Taizé, de reizen van Johannes Paulus II – dat effect was enorm, en het is nog niet helemaal weg.» 

Jaren tachtig 

HUMO Als een hoogtepunt in uw publiek leven noemt u altijd het bezoek van Johannes Paulus II in 1985, dat bij ons een miljoen mensen op de been bracht. De laatste manifestatie van het katholieke België waarin u geboren was?

Danneels «Het was nog een teken van een vrij groot sociologisch christendom: christendom en cultuur en geboortegrond, dat viel toen allemaal samen. We ademden het katholicisme in met de lucht, we dronken het uit de grond als het levenssap. Dat is natuurlijk niet langer het geval: christen zijn is tegenwoordig iets wat je zelf beslist. U hoort mij niet klagen over het sociologisch christendom, het was een aangenaam milieu om in te leven. Maar als we vandaag een christendom op basis van vrijwilligheid hebben en daardoor het getal der christenen kleiner is, dan betekent dat ook dat je mensen krijgt met een diepere overtuiging.» 

HUMO En die overtuiging is niet noodzakelijk voor iedereen dezelfde. 

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: