Humo sprak met de man die de Panama Papers onthulde: 'Je zit thuis voor de tv en ziet beelden van massabetogingen die jíj mee veroorzaakt hebt'

, door (yd)

32
de man die de Panama Papers onthulde

'Als ze aan ons raken, staat er een netwerk van vierhonderd onderzoeksjournalisten klaar om er – al was het maar te onzer gedachtenis – nog harder in te vliegen'

In een troosteloze industriewijk nabij München staat de behoorlijk uit de kluiten gewassen wolkenkrabber waarin de Süddeutsche Zeitung huist. De kantoortjes van de ‘broertjes Obermayer/Obermaier’, zoals ze hier gemeenzaam worden genoemd, zijn piepklein: elk hebben ze hooguit 12 vierkante meter ter beschikking. Daartussen is er nog een minikantoortje, met daarin een superbeveiligde pc van 17.500 euro, waar ze nog steeds wat beschaamd over zijn. Maar het was de enige op de markt met voldoende geheugen- en verwerkingscapaciteit om de meer dan 11,5 miljoen documenten over 250.000 offshorefirma’s te kunnen opslaan en onderzoeken. Van de premier van IJsland tot de vader van David Cameron, van toplui uit de Chinese Communistische Partij tot de helft van de dictators uit Afrika en zowat alle emirs en sjeiks uit het Midden-Oosten, van drugsbaronnen tot de volledige entourage van Vladimir Poetin: zowat iedereen met geld verstopte dat zorgvuldig in offshore schermvennootschappen, opgezet door het Panamese bedrijf Mossack Fonseca.

HUMO En het begon allemaal met een gewone pling.

Bastian Obermayer «Ja, op een avond kwam er een mailtje binnen: ‘Ben je geïnteresseerd in data?’ Eigenlijk wel, zoals steeds, ware het niet dat het bij mij thuis uitgerekend op dat moment een klein ziekenhuis was: mijn vrouw en kinderen lagen ziek in bed, en ik pendelde heen en weer met thee en warme soep. In eerste instantie was ik er dus niet echt bij met mijn hoofd, laat staan dat ik in de stemming was om die tipgever te gaan vertroetelen en koesteren, wat je normaal altijd moet doen met een nieuwe bron. Gelukkig heeft hij mij mijn eerste antwoorden niet kwalijk genomen, want die blonken niet uit in vriendelijkheid (lacht).»

HUMO Iedere onderzoeksjournalist krijgt te maken met gekken: mensen die ervan overtuigd zijn dat ze je het grootste schandaal ter wereld op een presenteerblaadje komen aanbieden, en bijzonder boos zijn als je hun moet melden dat het enkel in hun verbeelding bestaat. Hoe wist je dat jouw John Doe anders was?

Obermayer «In het begin vond ik de zaak niet eens zo interessant. De eerste documenten die binnenkwamen, gingen over een oude fiscale constructie van een onbekend bedrijfje via Panama en Nevada. Niet meteen het soort materiaal waar je hoofdredactie je een paar maanden mee aan de slag laat gaan (lacht). Maar ik zag wel dat de info van Mossack Fonseca kwam, een beruchte makelaar in schermvennootschappen die tot dan toe altijd een black box was gebleken, een bedrijf waaruit niets lekte. Dat daar nu toch een scheurtje was, prikkelde onze belangstelling wel. We hadden een bron die achter het gordijn kon kijken en beweerde nog meer info te hebben. Maar we hadden er toen geen flauw idee van hoeveel er nog zou komen.»

HUMO John Doe liet later weten dat hij het materiaal ook aan andere media had aangeboden, maar dat die niet geïnteresseerd waren. Een beetje als de platenmaatschappij die The Beatles maar niets vond.

Obermayer «Misschien kenden ze Mossack Fonseca niet en oordeelden ze op basis van die eerste documenten dat er geen nieuws in zat. Dat dachten wij eerst ook, pas na enkele maanden hebben we de grote verhalen gevonden. Of misschien vonden ze John Doe niet vertrouwenwekkend genoeg, ik weet het niet.»

HUMO Weet je wie er geweigerd heeft?

Obermayer «Ja, maar ik heb de bron beloofd dat niet te vertellen. Er zaten grote kranten bij, héél grote (glimlacht).»

HUMO De grootste angst van een onderzoeksjournalist is dat hij door een bron gebruikt wordt, dat hij mogelijk zelfs vervalste stukken krijgt.

Obermayer «Natuurlijk vrees je misbruikt te worden. Tot op vandaag weet ik nog altijd niet helemaal zeker wat de motieven van John Doe waren. Nu, eerst en vooral moet je nagaan of de documenten authentiek zijn. Bestonden al die maatschappijtjes wel? Waren die activiteiten echt? Dus na de eerste gigabytes zijn we gaan dubbelchecken. We hadden bijvoorbeeld documenten over een schermvennootschap waarin Siemens zijn smeergeldpot voor Zuid-Amerika verstopte. Daar was ook onderzoek naar gedaan door de belastingdienst en het gerecht, en in dat dossier vonden we identiek hetzelfde document. De Duitse belastinginspectie had enkele jaren geleden ook een set documenten aangekocht, vijf of zes jaar oud, over enkele honderden offshorebedrijven, en ook daarin konden we zien dat ons materiaal even goed, zelfs beter en veel actueler was.»

'Zelfs Poetin, die nochtans al zijn duivels ontbonden heeft, heeft nooit gezegd dat de documenten over hem vervalsingen waren.'

HUMO Oké, je steekproef matchte. Maar je kunt onmogelijk 11,5 miljoen documenten dubbelchecken. Op een bepaald moment moet je je bron volledig gaan vertrouwen.

Obermayer «We hebben haast een jaar met onze bron gecommuniceerd, over van alles en nog wat, en dan weet je op den duur wel of je met een evenwichtige en intelligente persoon te maken hebt. Het is ook onmogelijk om 11,5 miljoen documenten te vervalsen, niemand kan dat aan, zelfs niet de grootste veiligheidsdienst ter wereld. Goed, er konden altijd vervalsingen tussen zitten. Maar we hebben steeds gewerkt met woord en wederwoord, en slechts één iemand heeft ons ooit gezegd dat ons materiaal vervalst was: eigenaardig genoeg ging dat net over die Siemens-zaak, en konden we dus aantonen dat de man aan het liegen was. Zelfs Poetin, die nochtans al zijn duivels ontbonden heeft, heeft nooit gezegd dat de documenten over hem vervalsingen waren.»

Dit artikel volledig gratis lezen?

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: