1936: het jaar dat Humo op de wereld kwam

, door (gvm)

Deel
21792_humoradio(1).jpg

Verschenen in Humo 2000 op 4 januari 1979.

Het gloednieuwe radiotijdschrift (23 februari) heet Humoradio, de krantenkiosken aubetten, en het jaar: 1936.

Daring Brussel is na een 1-0 tegen Standard kampioen geworden, gedaan dus met de jarenlange heerschappij van Union. Dagblad Vooruit (35 centiemen) schrijft: 'Neen, dat was geen kompetitie meer! Het was veeleer een lange marteling voor duizenden voetbalenthoesiasten. Het was een bewogen driftig spel van zenuwen en emoties, van hopen en betrachten, van jubelen en verbijten. En hiermede is de lange film afgerold. Straks groeit het groene gras op de speelvelden waar plaats zal geruimd worden voor andere athleten. 'Alles passiert' zegt een Duitsch spreekwoord.'

Inderdaad, alles passiert, andere athleten, taai als leer, hard als Kruppstaal, maken zich klaar. Hitler is 3 jaar aan de macht. Nog een jaar of 3, 4 en zijn Panzers rollen over Europa. In februari 1936, verklaart Goebbels voor 20.000 nazi's te Berlijn: 'Wij zijn een arm volk, wij hebben geen koloniën, geen grondstoffen. Maar tot de andere volkeren moeten we zeggen dat het uur zal slaan waarop wij onze koloniën zullen terugvragen.'

De oude conservatief Lloyd George valt hem bij in het Britse Lagerhuis: 'België, Nederland en Portugal zijn te rijk bedeeld in vergelijking met Duitsland en Italië.'

Een maand later zegt Hitler het elf jaar oude Locarno-pact op en bezet met 200.000 soldaten de gedemilitariseerde Rijnoever en het Rijnland. Voor het eerst wordt het oorlogsgevaar in Europa zo concreet: Frankrijk versterkt zijn grens, in het oosten van ons land worden de militaire verloven ingetrokken. Maar Hitler wint zijn brutaal pokerspel, dankzij de Engelse laksheid.

De Volkerenbond veroordeelt de Duitse schending van het Locarno-pact, maar van de economische en financiële sancties die Frankrijk had voorgesteld komt niets in huis. Oorlogsgeweld loont, dat heeft Mussolini geleerd, die sinds oktober 1935 een koloniale veroveringsoorlog voert tegen Abessinië (Ethiopië). Begin '36 zorgt de Abessijnse oorlog voor frontpagina's, vooral het barbaarse Itlatiaanse bombardement op een ambulance van het Zweedse Rode Kruis bij Dolo (30 doden en 52 gewonden) wekt afgrijzen in de wereld.

Maar niet bij iedereen. De Franse kardinaal Baudrillart in De Gentenaar: 'Weinig naties zijn in staat zoveel moed op te brengen als de Italiaansche. De huidige generatie heeft zich met geestdrift achter den Führer gesteld toen hij het zeer natuurlijk sentiment van de grootheid der natie opwekte en aanvuurde.'

Zware Italiaanse bombardementen, mosterdgas inkluis, breken het taai verzet van de Abessijnen: in mei is alle georganiseerde weerstand vernietigd, de negus met zijn regering op de vlucht en Addis Abeba in vuur en vlam.

1936, dat is de vergadering van de Volkenbond in juli te Genève, die pijnlijke vergadering waar de negus persoonlijk een beroep komt doen op de democratische landen en tevergeefts om fondsen bedelt om het verzet tegen de aanvaller voort te zetten.

De Italiaanse journalisten die hatelijk beginnen te sissen als de negus het woord neemt. De arrogante Greiser, nazi-voorzitter van de Senaat van de Vrijstad Dantzig (Polen), die met zichtbare minachting alle controle van de Volkenbond op Dantzig afwijst en in het buitengaan een tergende lange neus zet naar de internationale perstribune.

De Tsjechische jood Stefan Lux, 20 jaar dienst als reporter-fotograaf van de Weltbühne, het Berlijnse strijdblad van de Joodse intellectuelen, die zich in volle vergadering een kogel door het hoofd schiet in een wanhopige poging om de aandacht van de Volkenbond te vestigen op de jodenvervolging in Duitsland.

1936: de bruine pest

Nu nog altijd zijn er collaborateurs die beweren zich vergist te hebben in het ware karakter van het Nazisme. De Neurenbergse anti-jodenwetten dateren nochtans van de herfst 1935, en begin '36 is het zo erg geworden dat de vluchtelingen-kommissaris James McDonald een ingrijpen van de Volkenbond noodzakelijk acht: 80.000 zijn op de vlucht voor de naziterreur. De tragiek dringt door tot in de Korte Berichtjes.

'Antwerpen - Poging tot zelfmoord. Een 58-jarige Duitscher J. die zijn land moest ontvluchten had zijn intrek genomen in een hotel van De Keyserlei. Gisteren heeft de vreemdeling gepoogd zelfmoord te plegen door een hoeveelheid gif in te nemen.'

Enkele dagen later meldt de wereld-pers dat de bekende dichter-journalist KurtTucholsky, op de vlucht voor Hitler, met gift zelfmoord heeft gepleegd in Göteborg, Zweden. In dezelfde maand januari 1936 staan 600 arbeiders in Duitsland terecht, omdat ze getracht hadden hun vakbond weer op te richten. Elf beschuldigden ontbreken: 10 vermoord tijdens 't verhoor, de elfde krankzinnig geworden. 9 februari: de rechtbank te Brunswijk heeft de predikant Althaus tot 6 maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat hij in een gebed had gezegd: 'Moge God het arme vervolgde (Joodse) volk beschermen.'

Edgar André, van '28 tot '33 communistisch afgevaardigde in de Hamburgse senaat, de man die de groet met de geheven vuist introduceerde, wordt ondanks een internationale protestcampagne terechtgsteld.

Carl von Ossietzky, de hoofdredacteur van de Weltbühne die al 3 jaar in een concentratiekamp zit, wordt op het nippertje, doodziek en uitgeteerd, gered omdat hij de Nobelprijs voor de Vrede krijgt.

'Niet geweten'? Op de Europese Conferentie voor Amnestie voor Politieke Gevangenen in Duitsland (Brussel, juli '36) hangen de gruwelijke foto's van de verminkingen en de beursgelagen achterwerken, terwijl ex-gevangenen komen getuigen hoe ze de stokslagen moesten meetellen of het Deutschland-lied zingen terwijl de S.A.-ers toesloegen in Dachau, Esterwege, Lichtenberg, Sachsenburg, Heuburg, Oranienburg.

Natuurlijk, het zijn maar Joden, communisten, socialisten, syndicalisten die vervolgd worden; en heeft Hitler alweer geen prachtige autostrade aangelegd tussen Berlijn en Stettin, waarop autobusjes met 26 passagiers tegen 93 km/u. kunnen rijden?

Hitler blijft respectabel in rechtse kringen, en hoe rechtser hoe respectabeler. Het Nederlandse socialistisch partijorgaan Ons Volk krijgt zelfs een proces wegens 'opzettelijke beleediging het hoofd van een bevrienden Staat aangedaan' omdat het een cartoon publiceerde van Hitler naast grafzerken van enkele bekende Nazi-slachtoffers. (Rathenau, Erzberger, Röhm-onderschrift: 'Wij brave nazi's hebben nog nooit een politiek tegenstander vermoord.'

1936: Hitler op de olympos

Eind januari 1936 wordt de grote bronzen klok die de Olympische Spelen al inluiden, op een grote nazi-parade in Berlijn ingehaald: de atleten aller landen zullen verbroederen onder de swastika.

Hitler en Goebbels openen de winterspelen in Garmisch Partenkirchen en de sportjournalisten schrijven pakkende verslagen over de broederlijke sfeer. De nazi's drijven het cynisme zover dat ze een Jood opstellen in het Duitse ijshockey-team: de zielige Rudi Ball, in '33 uitgesloten omdat hij een niet-Ariër was.

Voor de Zomerspelen wordt een hele progragandamachine op gang gebracht. Zogenaamd 'Männer aus dem Volke' worden opgeleid voor een officiële fluistercampagne: geen overdreven lof spuien, maar wijzen op de goede dingen in Duitsland, en op de verbetering van de slechte. Nazi's in uniform krijgen de instructie gedurende de Olympische Spelen hun plaats in de trams af te staan aan vrouwen, 'ook voor vrouwen die een Joods type hebben'.

Het Internationaal Olympisch Comitee doet een schandelijke knieval voor Hitler door haar Amerikaans lid Ernest Lee Jahencke uit te sluiten omdat hij geschreven had tegen Hitler en het nazisme. Hij wordt vervangen door Avery Brundage, die nazi-gezind genoeg is om sport niet met politiek te verwarren.

Alles is dus klaar om de Spelen als een triomf van de Arische superioriteit op te voeren, en daar kom een neger de blonde goden onsterfelijk belachelijk maken: Jesse Owens wint voor de ogen van een spinnijdige Führer de 100 m., de 200 m. én het vérspringen, en vestigt met de Amerikaanse ploeg een fantastisch wereldrecord op de 4 x 100 m. (39'' 8/10). Dat is dan meteen een klinkende revanche op 'de grootste boksverrassing aller tijden' 2 maanden eerder, toen Joe Louis voor 70.000 toeschouwers in het Yankee stadion K.O. werd gezet door Max Schmeling, 'de zwarte Uhlaan', die z'n overwinning had toegeschreven aan de nationaal-socialistische idee en uitvoerig was gefeliciteerd door Hitler en Goebbels. (Bij hun volgende ontmoeting zal Joe Louis in de eerste ronde definitief met hem afrekenen.)

Hitler, de Janus met de twee gezichten, sust en bewapent. Januari '36, in een interview met Paris Soir: 'Welke Europese staatsman zou tegenwoordig door een oorlog een territoriale verovering tot stand kunnen brengen: moet men dan 2 miljoen mensen doden om een gebied van 2 miljoen inwoners te veroveren? Dat zou voor ons betekenen 2 miljoen van de beste Duitsers offreren, om daarvoor een gemengde bevolking te krijgen die niet in volle omvang is en Duits voelt. De menselijke logica is tégen een territoriale oorlog.'

 

Ondertussen maakt de Krupp-wapenfabriek een netto jaarwinst van 10.341.000 Mark en is het personeel sinds '34 van 75.000 tot 90.000 uitgebreid. De dienstplicht wordt op 2 jaar gebracht, een miljoen Duitsers zijn nu onder de wapens. En op het monstrueuze partijcongres in Neurenberg spreekt de Führer klare, brutale taal: 'Als we het Oeralgebied bezaten, Siberië, en de graanvelden van Oekraïne, dan zouden we het paradijs op aarde kunnen verwezenlijken.'

1936: 'Modern Times'

April 1936. In de bomvolle kathedraal van Londen gaat een vrouw naakt voor het altaar staan en stamelt alsmaar de bede dat men de oorlog zou beëindigen en de ontwapening invoeren. 'Alleen de gedachte aan een mogelijke oorlog maakt reeds slachtoffers', commentarieert Vooruit.

In Boedapest componeert Laszlo Javor 'Sombere Zondag', een zwaarmoedig straatliedje over een verloren liefde, dat een golf van zelfmoorden ontketent. Het twintigste slachtoffer is Vera, het meisje voor wie het liedje geschreven was. De angst en de vermoeidheid zit tot in de reclames: 'Een actueel vraagstuk! Overspanning bij schoolkinderen. Dit vraagstuk verontrust alle ouders. De oplossing bestaat hierin de kinderen, elke morgen, een tas Cadbury te doen nemen.' En: 'Hij is niet bang voor de toekomst! Vliegende haren, vlugge benen, een gelukkige lach....' (Quaker havermout).

Maar de knagende angst voor de toekomst is niet met havermout te stillen. De wereld leeft 'In de Schaduwen van Morgen', zo heet ook het nieuwe boek van professor Huizinga, op zoek naar de oorzaken van de beschavingscrisis: het verval der morele normen, de theorie van de eigenmachtige Staat die ales mag uit naam van zijn oppermachtig belang, het gesol met het heldendom-ideaal, het puerilisme met zijn verwarring tussen spel en ernst, het wederopkomen van het bijgeloof, de loslating van rede en natuur in de kunst, en 'het voortdurend haken naar originaliteit, dat een der kwalen van de moderne tijd is.'

Dé première van het jaar is 'Modern Times' van Charlie Chaplin, de tragikomedie van de moderne industrierobot, van bandwerk en werkloosheid. Bij de première is de toeloop zo groot dat de brandweer de opdringende massa moet wegspuiten.

Het cynisme van de Marx Brothers viert hoogtij in 'A Night at the Opera', en aan de universiteit van Princeton waar studenten de 'Liga der Toekomstige Oudstrijders' oprichten: 'Wij vragen dat ons ene bonus wordt uitgekeerd van 1000 dollar, betaalbaar op 1 juni 1965 doch onmiddellijk uitkeerbaar, vermeerderd met 30 jaren interest tegen 3 percent.' Een grap die later op de stranden van Normandië en Okinawa nog wel een pint goed bloed getapt zal hebben.

1936: Colorado

Intussen blijft Amerika (met nog 12 miljoen werklozen) het land van de onbegrensde mogelijkheden. Dat blijkt nog maar eens als in maart '36 een woelige staking van de liftboys uitbreekt in New York.

'Het ongerief dat de staking veroorzaakt in hoge appartementsgebouwen wordt treffend geïllustreerd door het geval van ex-wereldkampioen Jack Dempsey die zijn kinderwagen 20 verdiepingen naar beneden heeft gedragen'.

Franklin Roosevelt wordt president dank zij een verpletterende overwinning op zijn rivaal Landon, de isolationist, wat slecht nieuws is voor Hitler.

En verder is er één Amerikaanse staat die plotseling heel bekend wordt tot in onze kleinste dorpen als landbouwer Emiel Willems (26) uit Audegem zwartgeel gestreepte kevertjes ontdekt op zijn aardappelloof.

De hoogste klassen van de gemeenteschool worden aangesteld om met hun leerkrachten de velden te onderzoeken. 'Landbouwers blijft op uw hoede! Het mag gezegd zijn dat de benaming Colorado-kevers afkomstig is uit Amerika, Colorado (het goudland).'

1936: Heil!

Maar er is nog meer schadelijk gespuis dat verontrustend de kop opsteekt: het fascisme blijft niet tot Duitsland en Italië beperkt., maar begint heel Europa aan te vreten. In Parijs schoppen fascistische studenten herhaaldelijk rellen rond professor Jèze (Rechten), raadgever van Abessinië bij de Volkenbond in Genève.

Het gestook van graaf-kolonel de la Roque en Charles Maurras culmineert in een aanslag op Leon Blum, leider van het Volksfront, die uit zijn auto wordt gesleept en ei zo na doodgeschopt door het canaille van L'Action Française. (Een nieuwigheid: de daders worden geïdentificeerd door een toevallig opgenomen amateurfilmpje, wat een zekere Champel in 'Comoedia' op het idee brengt filmcamera's als politie-instrument te gebruiken tegen straatoproer).

Ook in België azen Führertjes van divers pluimage op de macht. Je hebt het Légion Nationale, dat in maart '36 een Vlaams student neerschiet in Leuven en twee slachtoffers maakt in het proletarische Kinkempois-Angleur. 'De fascistische soldaten, 23 man o.l.v. een zekere Van D. hadden plaatsgenomen in een vrachtwagen met allerhande wapens als matrakken, stokken, flesschen...'

 

Je hebt de Dinaso's, de groenhemden van Joris Van Seeveren, die droomt van zijn Groot-Bourgondisch Rijk en in zijn blad 'Hier Dinaso' Hitlers bezetting van het Rijnland begroet als 'de daad van een onbevangen grooten staatsman, een orde en vredescheppende daad'.

Je hebt VNC-Führer Staf De Clerq, wiens jonge discipelen grof en uitdagend de ordedienst verzekeren van de Ijzerbedevaart '36, in hun grijs uniform, laarzen, riemen en militaire petten.

Je hebt fascistoïde kranten als De Schelde (die meer rijkswachters wil en meer Vlaamsnationalisten op de commandoposten), De Standaard o.l.v. ex-minister Sap, beheerder van Siemens ('Wij herhalen dat het onaannemelijk is dat Duitse uitwijkelingen Belgische bladen mogen gebruiken om hun haat te koelen tegen het regime in hun vaderland'), Gazet Van Antwerpen ('Dit gouvernement moet iedere stakingsbeweging onderdrukken zodra deze nog slechts den zoogenaamde 'strijd tegen het fascisme' als verontschuldiging heeft. Want strijd tegen het fascisme is slechts een misdadig voorwendsel tot strijd voor het Bolsjewisme'), De Gentenaar ('Voor ons zijn de troepen van generaal Franco geen rebellen, maar elementen der orde'). En je hebt volksvertegenwoordigers als Leuridan (Fronter), die in het parlement luidop verkondigt dat de Vlamingen zich niks moeten aantrekken als Hitler via Wallonië Frankrijk aanvalt.

1936: Le beau Léon

In de nacht van vrijdag 22 mei 1936, een dag voor de verkiezingen, worden in Antwerpen twee socialistische propagandisten, Albert Pot (Syndicale Jeugd) en Theofiel Gryp (dokwerker) tijdens hun plaktocht doodgeschoten door Jan A., orkestmeester in hotel Metropole en kandidaat op de lijst van de 'Realisten'.

De verkiezingen zelf zijn nog dramatischer en voorspellen weinig goeds voor de toekomst: het VNV verdubbelt zijn aantal zetels tot 16, terwijl Rex van Léon Degrelle de eerste keer al liefst 21 zetels verovert.

In maart '36 had le beau Léon het voorspeld aan de Franse volksvertegenwoordiger Henriot: 'Ik zal bij de verkiezingen 20 verkozenen hebben. Mijn groep zal elke medewerking weigeren en een systematische obstructie voeren; wij zullen elke regering onmogelijk maken; na de val van twee of drie regeringen zal mijn beurt komen en ik zal een schrikbewind voeren; op zekere uren moet aan de volkswoede vrije teugel gelaten worden; ik zal het doen, enige koppen zullen rollen. Iedereen heeft schrik. Vooral de vrouwen raden hun man aan weg te gaan of zich niet tegen mij te verzetten.'

Leon Degrelle, zoon van een brouwer uit Bouillon, product van de Christus Koning beweging, grote protagonist van het 'Mirakel' van Beauraing, uitvinder van het verkiezingsthema 'ziel van het kind' in '32, heeft geen noemenswaardig politiek programma maar veel bluf en een grote mond die de platste demagogie niet schuwt.

Het afgelopen jaar heeft hij als een bezetene echte en pseudo politico-financiële schandalen ontmaskerd, en in '36 is hij in een eindeloze reeks processen wegens laster verwikkeld met voormannen van de Katholieke Volkspartij (voorloper van de CVP). Handig bespeelt hij de misnoegde middenstand (kleinhandelaars betogen o.l.v. Rex, tegen de nieuwe Sarma in Brussel met stinkbollen en de kreet 'Weg met de Joden!') en hij vindt een gemakkelijke prooi in dweepzieke collegejongens (als Degrelle in Gent komt spreken slaat een 15-jarige uit Sint-Niklaas zijn vader met een hamer dood omdat hij niet mag gaan luisteren.).

In oktober 1936 acht hij zijn tijd gekomen en, denkend aan Mussolini die aan de macht kwam door een Mars op Rome, nodigt hij liefst 250.000 aanhangers uit voor een meeting in het park van het kasteel Wyngaard te Vorst, 'om de regeering Van Zeeland van het bewind te jagen'. De regering verbiedt de mars, laat lange kolonnes gendarmen te paard patrouilleren langs de invalswegen naar Brussel, en het wordt een afgang voor Rex.

Le beau Léon zal tot 1940 moeten wachten om te paraderen.

1936: de Antwerpse 'revolutie'

Eindelijk goed nieuws in dit sombere jaar: op zondag 3 mei 1936 lijdt het fascisme een verpletterende nederlaag bij de Franse verkiezingen. 'Een stevige volstrekte meerderheid voor de partijen van het Volksfront', bloklettert Vooruit, 'Dit beteekent dat het Rijk van het Volk aangebroken is, het voltrekken van een revolutie zonder geweld en zonder bloedvergieten.'

En wat meer is: de overwinning van Léon Blum heeft de Franse arbeidersbeweging vleugels gegeven, de kracht om na de slepende crisis weer in het offensief te gaan. Een 600.000-koppige oceaan van mensen trekt in een anti-fascistische betoging voorbij de Muur der Gefedereerden, waar in 1871 de laatste verdedigers van de Parijse Commune afgemaakt werden.

Mai '36. Vanuit de Parijse metaalindustrie breidt de golf van spontane fabrieksbezettingen zich uit, omdat duizenden werklozen en verplicht overwerk niet samengaan, omdat de versnelling van het stukwerk aan de povere lonen knaagt, omdat de tijd van de slavernij gedaan is: 40-urenweek! Betaald verlof! Verplichte collectieve contracten!

Vanachter de gesloten hekkens van de fabrieken klinken deuntjes uit het accordeon, het opgewektste aller instrumenten. Na een nachtelijk beraad geven de patroons toe op alle eisen en zo kan Vooruit in augustus een Franse arbeidster interviewen die op de Kluisberg van haar allereerste vakantie komt genieten: '15 jaren huwelijk... drie kinderen... dag in dag uit in de fabriek werken zooals mijn man... geen 500 fr. Spaarpenningen. Werken, eten, slapen... En dan, opeens het verrassende nieuws... 15 dagen vooruit betaald: bijna 1000 frank! Een fortuin! Wij hadden reeds zooveel van de Kluisberg hooren spreken. Al de welstellende burgers van Noord-Frankrijk kwamen hier vroeger regelmatig met hun gezin naartoe. Wij natuurlijk mochten aan zooiets niet denken. En zie, nu zijn we er toch. Reeds 10 dagen. Hoe heerlijk was het ! Ik voel me reeds een andere vrouw.'

 

Het Franse voorbeeld maakt indruk in België, waar óók al jaren een deflatiepolitiek van lage lonen gevoerd wordt, en waar het verkiezingssucces van de Rex-fascisten, de moord op Pot en Gryp en hun indrukwekkende begrafenis de atmosfeer geladen hebben.

De algemene staking van 1936 begint als een wilde staking aan de Antwerpse haven. Eerst tracht de vakbond de dokwerkers weer aan het werk te krijgen ('Havenarbeiders geen zelfmoord! Luistert naar Uw leiders, wij weten wat u verzuchtingen zijn! Hoog de Eenheid! Geen wilde staking!') maar het is boter aan de galg.

De volgende morgen, woensdag 3 juni 1936, ligt het werk op alle schepen stil en om 10 u. staan al duizenden op de Paardenmarkt. De bond houdt met 12.000 dokwerkerseen meeting in het Sportpaleis, en neemt de eisen over: 14 fr. Loonsverhoging per dag en voortaan werken met volledige ploegen: 14 man minimum, en 15 man voor schepen boven de 5.000 ton. Terwijl de Duitse nazi-pers schrijft dat in Antwerpen een communistische revolutie uitgebroken is en communisten de stad omsingeld hebben, slaat de beweging over naar de diamantnijverheid en naar de Waalse mijnen, om geleidelijk aan het hele land te treffen.

'Nergens is de bezittende klasse zoo kortzichtig reaktionair en zo onmenselijk egoïstisch als in België' - schrijft Vooruit, 'Tijdens de deflatieperiode heeft zij aan haar neigingen de vrije teugel kunnen laten. Zij heeft aan sociale afbraak op groote schaal gedaan, terwijl de arbeidersklasse gedemoraliseerd was door de werkloosheid. De klasse der werkgevers scheen werkelijk te meenen dat de tijd bepaald aangebroken was om de arbeidersbeweging op te ruimen en om steentje voor steentje onze sociale wetgeving te sloopen. Zij heeft zich vergist.'

 

Vier eisen staan centraal: minimumloon van 32 frank per dag, de 40-urenweek, betaalde vakantie en wettelijke erkenning van de syndicale rechten.

De spanning neemt toe, vooral in Luik en de Borinage, waar talrijke barricades opgeworpen worden. Op donderdagavond 18 juni vloeit er bloed te Quaregnon: terwijl bereden rijkswachters mensen uiteendrijven beginnen ze te schieten. De 25-jarige Victor Benogniez wordt in de buik getroffen en een oude vrouw die op de vlucht sloeg doodgeschoten. Daarna is Gent het toneel van woeste charges met de blanke sabel.

'De paarden holden door de smalle Donkersteeg die vol vluchtend volk was. Vrouwen en kinderen werden niet ontzien, als echte bruten dreven de rijkswachters hen uiteen. De volkswoede tegenover dit schandalig optreden was erg alhoewel verbeten. Overal hoorde men:

- 't Zijn smeerlappen!'

- 'Hadden we maar wapens!

Weenend van woede wendden zich de arbeiders-voorbijgangers tot ons en riepen: 'Welnu? Wat zegt ge daarvan? En gij, Balthazar (Gust Balthazar had in Gent Eedje Anseele opgevolgd als leider van de BWP) ziet ge 't nu, gij die ons gisteren nog tot kalmte aanmaande'.

De groote gebeurtenis van de dag is het feid dat overal het leger tevoorschijn is gekomen. Onder meer zijn de toegangswegen tot de hoofdstad door soldaten bezet. In sommige gemeenten zooals te Halle, te Leuven en elders maken de soldaten zelfs alles gereed om zich in geval van nood te kunnen verzetten tegen de opmars der stakers naar Brussel.' (Vooruit, 21 juni 1936). Zover komt het niet, eind juni wordt de overwinning van de stakers in het parlement bekrachtigd.

1936: Televisie!

1936. In Rusland trekt men benzine uit leisteen, is de jonge mijnarbeider Stachanow op enkele maanden tijd het symbool geworden van de uitslover, en blijft Stalin na de Trotskisten-processen nog alléén over van het oorspronkelijke politiek Bureau onder Lenin. Op 1 juli moeten alle Turken zorgen dat ze een achternaam hebben of Kemal Ataturk draait ze in de gevangenis. Franse geleerden doen proeven om brandstof voor motoren te trekken uit haaienolie, voor in geval van oorlog.

Louis Lumière heeft zijn reliëf- of stereoscopische film voorgesteld, maar dat wordt niets want wie wil er nu een brilletje op zijn neus zetten dat een ander al heeft opgehad? Misschien zit er wel iets in 'Televisie', een nieuwe cultuurmiddel in wording waarvoor Philips in oktober '36 de pers naar Eindhoven uitnodigt.

'Wij schaarden ons voor een tweetal ontvangstapparaten die in niets verschillen van groote radiomeubels, op een beelden-cadran (25 op 30 cem) na. De kamer wordt in het donker gezet, radiomuziek zwelt uit het toestel op, het projectiescherm wordt plotseling helwit verlicht en daar verschijnt heel duidelijk een reclame-paneel 'Televisie Philips', terwijl een speakerstem het optreden van een harmonicaspeler aankondigt. En zie, daar verschijnt de virtuoos zelf op het ecran, buigt vriendelijk en annonceert zelf het aria dat hij uitvoeren zal (...) Daar breekt nu plotseling het beeld af, lichtbundels vliegen trillend over het scherm, net of een film is afgesprongen of gescheurd. - Parasieten!'Verklaart ons de technieker, Waarschijnlijk een auto die voorbijreed.'

1936. Op de Semaine de la Route in Parijs hoort men een pleidooi voor gietijzeren wegbedekking, zoals reeds toegepast in de nieuwe buitenwijken van Parijs. De autoweg Brussel-Antwerpen wordt aangelegd, en de werken aan de Brusselse Noord-Zuid verbinding worden aan het Noordstation aangevat met de afbraak van de Vooruitgangstraat. Een uitvinding die op z'n tijd komt: Dokter Walter Summers, directeur van de Forhamuniversiteit (USA) heeft na 4 jaar studie een electrisch apparaat samengesteld dat leugens kan registreren.

In Londen waarschuwt dr. A.H.B. Kirkman dat binnen 25 jaar het grootste gedeelte van de nu nog levende diersoorten in Afrika uitgeroeid zal zijn als geen krachtige maatregelen worden getroffen. In Parijs start een duur grootwarenhuis met de verkoop van de meest exotische dieren. Een trekkende ooievaar vliegt van Afrika naar Hongarije met een pijl door zijn lichaam.

In de vruchtbare hoogvlakten van Hongarije wil de dwerg-zakenman Julius Gont (45) uit Boedapest een rijk stichten dat uitsluitend voor dwergen bestemd zou zijn.

Koning Leopold III bezoekt de door overstroming geteisterde Durmestreek en laat zich ter plaatse de slechte toestand van de dijken en de nood der getroffen bevolking uiteenzetten. Alle huizen zijn bevlagd, de schoolkinderen vormen haag en wuiven met vlaggetjes en linten.

In Palestina breken in april hevige onlusten uit tussen Joden en Arabieren die een immigratieverbod voor Joden eisen. Jeruzalem en Jaffa zijn in legerkampen herschapen en de strategische punten worden bewaakt door Schotse Hooglanders. Nieuw is het gebruik van jachtvliegtuigen tegen de opstandige Arabieren: 'De bevindingen der piloten worden draadloos naar politie en soldaten doorgegeven, die er onmiddellijk op uittrekken om de Arabieren in de heuvels met machinegeweren en traangas te verspreiden.' Midden juli telt men al 270 doden en 300 gewonden, maar dat is nog niets met wat zich in Spanje afspeelt.

1936: de Spaanse burgeroorlog

Het fascisme is geen abstract begrip voor de Spanjaarden, zij hebben het al aan den lijve ondervonden onder de dictatuur van Gil Robles, die in 1934 de volksopstand in Asturië in bloed had gesmoord. 5.000 arbeiders en boeren waren toen gedood, en 50.000 zitten nog in de gevangenis als het Volksfront in februari 1936 de verkiezingen wint.

Het fascisme weigert zich bij die nederlaag neer te leggen en het gonst van de putschgeruchten in een sfeer van terreur en tegenterreur. Er broeit wat in Spanje, dat zien zelfs de renners die er in '36 de Vuelta komen rijden:'Op de groote plaats van Oviedo, waar zich een groote massa stakers verdrong, werden de renners opgehouden. Gustaaf Deloor wist echter die menschen ervan te overtuigen dat ook de renners werkjongens zijn. Het volstond hem de groet van het Volksfront te brengen om geestdriftig toegejuicht te worden.'

 

Generaal Franco, chef van de Spaanse generale staf, de Pinochet van '36, had iedereen gerustgesteld: 'Wij zijn hier om de wet en de orde te handhaven en om de regering te steunen die het land zichzelf geeft met wettige middelen?'

 

Midden juli slaat hij toe, en onze argeloze arbeiders-sporters die net op weg zijn naar de alternatieve Arbeidersolympiade in Barcelona komen middening een burgeroorlog terecht: 'Op de Plaza del Commercio botsen we op de eerste barricade. Ze is verlaten. Een honderdtal meter verder, is er een tweede, bezet door gewapende syndicalisten. Achter den hoop plaveien en cementzakken liggen ze verschanst en bewaken den toegang tot de stad. Iedereen kijkt op en we zien duidelijk hoe vanaf de kerktoren in den rug van de arbeiders geschoten wordt die achter de barricaden liggen. Een zwaargekwetste wordt weggebracht. Een politieofficier gewapend met een revolver dringt de kerk binnen en weldra verstomt het vuren. Een jong arbeider bewaakt de kerk. Met tranen van spijt toont hij ons zijn revolver en de kogels die er niet bij passen. Toch betrekt hij zijn post.'

Terwijl onze Sylveer Maes in de Gele Trui door de Pyreneeën trekt op weg naar een Belgische touroverwinning, levert over de bergtoppen de Spaanse republiek een gevecht op leven en dood tegen het fascisme. Voor het eerst heeft een volk in Europa de wapens opgenomen om de democratie totterdood te verdedigen tegen het brutaal fascistisch geweld.

Het voorspel tot de Tweede Wereldoorlog is begonnen. De 'democratieën' kijken een andere kant op en voeren een laffe non-interventie-politiek. Twee Spaanse priesters die naar ons land komen om de Republiek te verdedigen worden door onze katholieke kerk het recht ontzegd de mis op te dragen, en door de Staatsveiligheid het land uitgezet.

1936: het fascisme is dichterbij dan men denkt.

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: