Proces tegen toiletmaffia van start

, door (ja)

Deel
23440_Wcmaffia(2).jpg
© Gideon Kiefer

De wereld van het gat: hoe de toiletmaffia in Carestel infiltreerde

Hoe schoon zijn de toiletten langs de Belgische snelwegen? In oktober wordt voor de correctionele rechtbank in Gent een zaak tegen de Duitse firma Kronos ingeleid. Kronos wordt ervan beschuldigd Oost-Europese werknemers in mensonterende omstandigheden te hebben laten werken in wegrestaurants van Carestel.

'Die Moldavische wc-madammen zijn blij met 1 euro per uur: thuis verdienen ze véél minder'

Ook Carestel zelf wordt in beschuldiging gesteld: het heeft jarenlang de ogen gesloten voor de wanpraktijken van Kronos - niet alleen in het Gentse, maar in het hele land. Horen, zien en zwijgen: aan de onwelriekende rand van de Belgische snelwegen heerst de toiletmaffia.

In 2006 sprak Humo met Madame Pipi. De reportage met de Belgische wc-madammen maakte veel duidelijk: de dames werkten in een sector die in korte tijd grote veranderingen had ondergaan. Niks was meer zoals vroeger. En ook al verrichtten ze de smerigste klussen met een opmerkelijke joie de vivre, ze konden niet om de vaststelling heen dat het met hun stiel níét de goede kant uitging.

Zo vertelde Gretel, een vrouw van 64 en gediplomeerd germaniste, dat het lange dagen waren die weinig opleverden. En dat steeds meer mensen dat beseften: 'Ze vinden bijna geen mensen die dit werk nog als zelfstandige willen doen. In deze sector wordt er veel in het donkergrijs gewerkt. En ze spelen er met de mensen hun voeten.'

Gretel verwees in het gesprek naar de landelijke controleactie die één jaar daarvoor, in 2005, had plaatsgevonden in 34 wegrestaurants, onder leiding van het parket van Turnhout. Toen waren schrijnende toestanden aan het licht gekomen: er bleken heel wat illegalen en asielzoekers onze toiletten schoon te maken, en ze werden systematisch uitgebuit.

Gretel: 'Er is iets gebeurd bij de firma die toiletdames en -heren plaatst in Carestel-wegrestaurants (Gretel heeft het over één firma, terwijl het in werkelijkheid vier firma's waren, red.). Vroeger verliep dat allemaal correct, maar toen is er een Russische meneer aan het hoofd van de firma gekomen. Van de ene op de andere dag heeft die alle toiletdames buitengezet en vervangen door Tsjetsjenen, Oekraïeners en Russen. En niet één van hen was in orde met zijn papieren.'

Kort samengevat kwam het hierop neer: dubieuze firma's hadden Oost-Europeanen zonder papieren ingeschakeld om, in ruil voor 50 euro per dag, te mogen werken in een toilet langs de snelweg. Het toiletpersoneel moest een inkomen zien te verzamelen uit het toiletgeld van de klanten, 30 eurocent per beurt, waar ze - na aftrek van die 50 euro - een gemiddeld salaris van nog geen euro per uur aan overhielden.

En Carestel? Dat waste zijn handen in onschuld. Het onderhoud van de toiletten gebeurde door onderaannemers, zei het bedrijf in een reactie, en die waren verantwoordelijk voor de naleving van de Belgische arbeidswetgeving. Carestel zelf had niks met eventuele misdrijven maken.

In 2006 kwam er een vervolg op de actie: in vier Carestel-vestigingen werd een nieuwe controle uitgevoerd. En weer was het prijs. Van de 62 gecontroleerde toiletdames was bijna de helft niet in orde met hun papieren. De speurders noteerden een lange lijst van misdrijven: van inbreuken op de arbeidswetgeving tot mensenhandel.

In 2007 leverde een controle op 31 plekken soortgelijke resultaten op: achttien gevallen van schijnzelfstandigheid, achttien inbreuken op loon- en arbeidsvoorwaarden, acht inbreuken op de arbeidsduur.

En weer zei Carestel: 'Niks mee te maken, neem contact op met onze onderaannemer.'

Die onderaannemer was intussen één bedrijf geworden: het Duitse Kronos, een maffieuze organisatie die de toiletten langs de Duitse snelwegen beheerde. Kortom, de Duitse toiletmaffia was ook in België geïnfiltreerd. Maar het merkwaardige is: het parket van Turnhout, dat alle nationale acties coördineerde, heeft geen gevolg gegeven aan die vaststellingen. Niemand is ooit vervolgd.

Toiletmaffia: enorme winsten

De bal ging aan het rollen in 2004. Bij een controle van de wegpolitie in Carestel-vestiging van Eghezée bleek de wc-dame een asielzoekster te zijn met standplaats Turnhout, waar ze steun genoot van het plaatselijke OCMW. Ze werkte voor een bedrijf van een Rus uit Rijkevorsel, die op zijn bescheiden manier het model van de Russische toiletmaffia naar de Belgische markt had vertaald.

Een informant: 'Het personeel van die firma bestond voornamelijk uit mensen van wie de Duitse voorouders indertijd door Stalin naar Siberië waren gedeporteerd. De onderlaag van de Sovjet-Unie, zeg maar. Vijftig jaar later, na de val van de Muur, konden de kleinkinderen van die gedeporteerde Duitsers naar Duitsland terugkeren en de Duitse nationaliteit verwerven - wat velen ook hebben gedaan. Duitsland was voor hen het beloofde land. Ze hadden er ook vier jaar recht op werkloosheidssteun, maar daarna moesten ze het zelf zien te redden.

En dat was niet makkelijk, want ook in Duitsland werden ze met de nek aangekeken: in Rusland waren ze vuile moffen, in Duitsland vuile Russen. Enfin, ze waren tot gelijk welke klus bereid om een béétje geld te verdienen. En de toiletmaffia maakte daar handig gebruik van: ze werden in half Europa ingezet. Het ene moment maakten ze toiletten schoon in Frankrijk, het andere moment in België, en als ik me niet vergis deden ze dat ook nog in Duitsland, Nederland en Zwitserland. En overal waren de arbeidsomstandigheden even slecht.'

'Ze hadden een officieel arbeidscontract voor drie uur per dag. Alleen, die uren waren verspreid over de hele dag, en de uren tussenin waren ze zogezegd vrij: daar kregen ze niet voor betaald. Dus ze bleven maar in die toiletten zitten, wachten op hun volgende shift. En omdat ze daar toch maar zaten, konden ze net zo goed werken. Begrijpt u? Maar ze moesten wel om het uur de wc's schoonmaken. Het was, in één woord, verschrikkelijk. Ze werkten zeven dagen per week, van zeven uur 's ochtends tot negen uur 's avonds, weken aan een stuk. En ze hielden er 400 euro netto per maand aan over.'

De informant is formeel als het over de betrokkenheid van Carestel gaat: natuurlijk waren die op de hoogte, zegt hij. Het toiletpersoneel moest voor elke 30 eurocent die het van een klant ontving, een kortingbon van dezelfde waarde geven voor een maaltijd in het restaurant van Carestel. Dat zegt toch genoeg? En zelf had het personeel 's middags recht op een gratis schnitzel met puree. Water was ook voor niks.

De informant heeft het over vier firma's die in onderaanneming voor Carestel werkten, waaronder de Duitse bedrijven Kronos en Veronel. Maar ook hij heeft geen idee waarom met al die bezwarende informatie niets is gebeurd. Zijn armen gaan vér uiteen en er volgt een diepe zucht, gevolgd door een lange en indringende stilte: 'In Turnhout zijn alle pv's op een hoop gelegd - een grote hoop. Maar er is nooit iets mee gebeurd. Ze hebben die pv's bewust laten rotten.'

In 2005 was persmagistrate Inge Delissen van het parket van Turnhout nog oprecht verontwaardigd over de schrijnende toestanden in de toiletten van Carestel. In Het Nieuwsblad hekelde ze de firma (Veronel) die zich tot zulke praktijken verlaagde: 'De firma zette dagelijks 50 tot 60 mensen in. Je moet daar niets voor investeren, dus de winsten zijn enorm. De bedrijfsleiding bekommerde zich niet over de verblijfssituatie noch over de sociale situatie van de werknemers.' Kortom: Delissen gaf aan dat het om ernstige feiten ging.

In 2011, zes jaar later, zegt Delissen dat ze weinig commentaar kwijt kan: 'Het dossier bevindt zich nog in de fase van het vooronderzoek en is dus nog niet afgerond.'

Dossier nog niet afgerond? Katrien Van Hoecke, de substituut-arbeidsauditeur in Gent, is drie jaar geleden in haar eigen arrondissement een onderzoek begonnen omdát ze in Turnhout had vernomen dat het onderzoek daar afgerond was.

Toiletmaffia: Carestel wist ervan

Werkvolk is in de sanitaire sector quantité négligeable.

Van Hoecke «Het personeel van Kronos verbleef op campings in Kalken of Rotselaar of SunParks De Haan. Sommigen hadden meer geluk en kregen een appartement in een nieuwbouw in Wetteren. 's Ochtends werden ze er opgehaald en 's avonds, na gedane arbeid, weer afgeleverd. Eten hoefden ze dan niet meer te koken, want Carestel bood hen elke dag één gratis maaltijd in het restaurant aan, en de hele dag gratis water en koffie. Dat was part of the deal. Carestel móét geweten hebben dat er iets met de tewerkstelling van het toiletpersoneel van Kronos aan de hand was. Om de zoveel weken gingen die van de ene plek naar de andere, in België maar ook in Duitsland. Dat regelde Kronos allemaal. Carestel kan daar onmogelijk níét van op de hoogte zijn geweest.

(Verheft haar stem) »Carestel maakte duidelijke afspraken: Kronos betaalde, afhankelijk van de locatie, 150 tot 260 euro per maand. In 2008 heeft Carestel 26.400 euro verdiend aan Kronos voor de exploitatie van zijn toiletten in België.»

Een speurder «Carestel en Kronos hebben zich verrijkt op de de rug van arme duvels die zeven dagen per week hebben gewerkt voor een salaris van 450 euro bruto. Meestal kregen ze het geld pas in Duitsland in handen, en uiteindelijk bleef er 315 euro netto van over. Dat is omgerekend minder dan 1 euro per uur.»

Van Hoecke «Meestal was het wel het dubbele: 900 euro bruto, maar dan nog blijft het een belachelijk laag bedrag in verhouding met het aantal gepresteerde uren.»

Speurder «Maar met morele bezwaren moest je bij die mensen niet komen aanzetten. Werk was werk, zeiden ze. En in Moldavië was het armoe troef. Je hoorde ze niet klagen over te lange werkdagen of onmenselijke arbeidsomstandigheden: elke euro extra was meegenomen.»

Carestel heeft het misbruik niet willen zien. En daar kan Van Hoecke naar eigen zeggen ook de bewijsstukken voor aandragen. Ze heeft interne documenten van het bedrijf teruggevonden waarin staat dat problemen zoals met Veronel te allen prijze vermeden moeten worden, maar dat de samenwerking met de onderaannemer wel blijft bestaan.

Van Hoecke «Carestel is ook met de opvolger van Veronel blijven samenwerken: Kronos is de opvolger van Veronel. Dat hebben we ook gezien aan de kleding van het toiletpersoneel: mensen droegen nog altijd jasjes waarop 'Veronel' stond.»

Speurder «Toen Esso in 2008 een logistiek probleem had, heeft het even een beroep gedaan op de diensten van Kronos. Het heeft niet lang geduurd. Toen ze daarover verhoord werden, hebben ze de samenwerking onmiddellijk stopgezet. Carestel heeft dat niet gedaan. Dat zegt genoeg, me dunkt. Carestel heeft de samenwerking pas gestopt toen het bedrijf als 'mededader' werd gedagvaard door het Gentse parket.»

Andere speurder «Het devies van Carestel is: als onze toiletten maar schoon zijn, dan heeft niemand daar verder ook maar iets mee te maken.»

Carestel zelf is niet bereid tot enige toelichting, tenzij een schriftelijke verklaring. En weer klinkt hetzelfde liedje: het is niet Carestel, het is onderaannemer Kronos: '
Carestel Motorway Services is een contract aangegaan met de firma Kronos om het beheer van de toiletten op hun sites te outsourcen.

Carestel Motorway Services heeft hierbij geen enkele zeggenschap gehad over de werkwijze, de selectie van het personeel en de andere modaliteiten waarmee Kronos haar deel van de overeenkomst heeft uitgevoerd.'

Toiletmaffia: 'Keine Lust, Danke'

Blijft de vraag waarom Kronos zo makkelijk de beschikking had over de documenten waarmee het al die nietsvermoedende Moldaviërs als schijnzelfstandigen over de grens kon sturen. Hoe kon zoiets gebeuren in Duitsland, land van orde en zakelijkheid?

Er klopte weinig van wat op die E101-documenten stond: die Moldaviërs hadden nog nooit een zelfstandige activiteit uitgeoefend, laat staan enige vorm van zelfstandige activiteit behouden - allemaal voorwaarden om zulke documenten te kunnen krijgen.

Een rogatoire commissie trok naar Duitsland, maar moest onverrichter zake terugkeren. De verantwoordelijke van de Krankenkasse, die de documenten had afgeleverd, gaf niet thuis. En ook de familie Charalampos was niet bereid zich te laten verhoren: 'Keine Lust, Danke.'

 

Het duurde ook lang voor de Krankenkasse bereid was de valse documenten van het Moldavische toiletpersoneel in te trekken. Pas nadat het Gentse arbeidsauditoraat had besloten Kronos te dagvaarden, ging de Krankenkasse overstag en trok het de documenten in. Tot groot ongenoegen van Kronos overigens, dat meteen een proces tegen de Krankenkasse aanspande.

Is de Krankenkasse corrupt? Katrien Van Hoecke zegt niet ja of niet nee. 'Ik weet niet waarom de Krankenkasse zo lang heeft getalmd. En dat meen ik: het hoeft geen kwade wil te zijn - er kunnen zoveel redenen gespeeld hebben. Maar de samenwerking verliep moeizaam, dat kan ik niet ontkennen.'

Op dit moment is geen enkele Moldavische schijnzelfstandige van Kronos nog aan de slag in België. Ze zijn al lang terug naar Duitsland, waar ze misschien onder de dekmantel van een ander bedrijf weer in de schoonmaakcarrousel langs de snelwegen zijn gestapt.

Speurders en parket maken zich weinig begoochelingen. Allicht is de bende van Kronos nog altijd actief, weliswaar onder een andere naam. Het zwaartepunt van hun activiteit in België is inmiddels naar het zuiden verlegd. En in Vlaanderen hebben andere dubieuze organisaties hun plaats ingenomen. Toen Gentse speurders in 2009 een routinecontrole hielden, bleek een Turks bedrijf de schoonmaak van de toiletten overgenomen te hebben. Zo gaat dat in de wereld van de mensenhandel: je rolt één bende op, en de volgende bende staat te dringen om de vrijgekomen plaats op de markt in te nemen.

Van Hoecke «Wat het proces betreft, waag ik me niet aan voorspellingen. Ik weet niet of Kronos en Carestel veroordeeld zullen worden. En áls het gebeurt, zal er dan een internationaal aanhoudingsbevel tegen de familie Charalampos worden uitgevaardigd? Ik heb geleerd niet op de zaken vooruit te lopen. Het is op zich al een overwinning dat we dit dossier voor de correctionele rechtbank kunnen brengen.»

Toiletmaffia: 65 procent afgeven

In het Shell-tankstation van Wetteren zit Simone De Witte (77) aan een tafeltje. Voor haar staat een bordje met de vaste prijs van een sanitaire stop: 30 eurocent. Géén geld voor een schoon toilet, papier en zeep om je handen te wassen, zegt ze met haar breedste glimlach.

Simone heeft een tijdje geleden een zware rugoperatie moeten ondergaan, maar ze blijft om de drie dagen met haar wagentje vanuit Antwerpen naar Gent rijden om haar karige pensioentje aan te vullen. 'Ik heb 41 jaar gewerkt, meneer, en ik krijg elke maand 1.036 euro van de staat. Daar kan ik niet van sparen. Dat kan ik wel als ik hier af en toe een centje bijverdien.'

Simone de Witte «Ik ben een zelfstandige: ik betaal zélf de benzine om naar hier te rijden, en het wc-papier en de schoonmaakproducten koop ik in de Aldi. Maar ik kom graag, en weet u waarom? Hier mag ik alle inkomsten houden. Dat is op de meeste plekken wel anders. Ik ben begonnen in de Q8-vestiging in Kruibeke: ik moest daar 65 procent van mijn inkomsten aan de bazin afdragen. Maar ik was nieuw in de sector, ik wist niet hoe het werkte, en ze konden me om het even wat wijsmaken. Enfin, ik ben blij dat ik nu voor mezelf werk.

»Zelf heb ik die Russen nooit ontmoet, maar ik heb wel gehoord dat ze honderd meter verderop zaten, bij Carestel. Ze waren daar door de maffia geplaatst, dat wist iedereen. Tot het voorjaar 2010 zag je hier busjes mensen brengen en ophalen. Ik ben blij dat dat nu voorbij is. Het was niet meer normaal. Wij vonden dat niet prettig, natuurlijk: die kwamen ons werk afpakken. Het waren dikke sukkelaars, en het ergst van al: ze hielden er zelf niks aan over.»

Humo.be-updates in je Facebook-nieuwsfeed?

U bent wellicht ook hierin geïnteresseerd: