Tom Lanoye Beeld Tom Lanoye
Tom LanoyeBeeld Tom Lanoye

ColumnTom Lanoye

‘Bespaar me politici als Bouchez en Weyts, die tegelijk in het bestuur zitten en op het vinkentouw, teneinde hun eigen gezicht te redden’

Wanneer u dit leest, zijn mijn halve trouwboek en ik hopelijk – corona volente et KLM volante – weer heelhuids teruggekeerd in ons oude moederland, België/La Belgique. Na een onbedoeld lang verblijf van vijf maanden in ons tweede moederland, ver beneden de evenaar. Voorlopig heet het nog Zuid-Afrika, maar het zou me niet verbazen mocht het zichzelf binnen een paar jaar herdopen tot ‘Mzanzi’. Dat is een wijdverspreid slang word, afkomstig uit het isiXhosa, zoals die betoverende tongkliktaal heet. Mzanzi bezingt alles wat zich in het zuiden van Afrika bevindt. De grootste staatszender prijst zich al jaren aan met de slogan ‘Mzanzi fo sho!’ (‘Wat Zuid is, puik is!’) Je moet dat luidkeels uitkrijten, en wel zo: ‘Mzáááááánzi fo shóóóóóó!’ Geef toe: het klinkt swingender dan de officiële benaming in het Afrikaans. Die Nasionale Uitsaai Korporasie… Zo heet alleen een kankerkliniek.

Verder evenwel geen kwaad woord over onze prachtige zustertaal! Afrikaans is gebald, poëtisch, expressief, snaaks en vindingrijk. Na bijna dertig jaar ben ik er nog altijd smoorverliefd op. Een rapper? ‘Ons noem dit ’n kletsrymer, meneer.’ Fastfood? ‘Kitskos.’ Te duur wc-papier? ‘Boudgoud.’ Jij bent echt te gek. ‘Jy is rêrig befók.’ Go fuck yourself, you fucking fool. ‘Loop naai, jy fokken doos.’ En kraam geen onzin uit! ‘En moenie kak praat nie!

Kun je liefdevol afscheid nemen van een taal? Ik doe het bij ieder vertrek uit Kaapstad. Met evenveel behoedzame tristesse als van onze vrienden hier – onze logische familie aan de voet van de Tafelberg. ‘Maak je geen zorgen, skattebollen. We keren sneller terug dan je denkt. Stel het wel in the meanwhile, maar kijk ook een beetje uit. Want écht goed staan ook jullie er niet voor, in deze barre bizarre tijden vol vaccingetreiter, werkeloosheid en hang naar complotverklaringen.’

Over die stand van corona moeten we het straks hebben. Met de nadruk op moeten. Het is een even onvermijdelijk als hemeltergend ritueel geworden. Een vol jaar na onze eerste lockdown en avondklok dienen we nog altijd onze levens en gesprekken te laten terroriseren door een onooglijk prul dat niet eens een organisme is, maar dat toch alles wereldwijd dwarsboomt en overwoekert en verziekt, door ons allen te misbruiken als mogelijke broedmachines en besmetters. Als we niet oppassen, bombardeert het ons nog altijd tot ongewilde moordenaar van wie ons net het liefst is.

Ik ben het, net als iedereen, spuugzat het daar telkens toch weer over te móéten hebben. Dus asseblief: laat me eerst nog eventjes doorbomen over taal. Afleiding is ook al een therapie. Lettergenot? Ons kleinste medicijn.

VOETSTOOTS LEKKER

Mzanzi zal het volgens sommigen binnenkort tot opname schoppen in de Oxford English Dictionary (OED). Ik geloofde daar geen zier van, dus ik ben eens digitaal gaan grasduinen in die Engelse Dikke Van Dale. En blerrie bliksem! Die blijkt wel degelijk supergastvrij te zijn voor termen en tournures die, tot ver buiten het Verenigd Koninkrijk, ontspruiten aan de rijke Angelsaksische stam, van Canada tot de Caraïben. Zo staat bijvoorbeeld ‘Ubuntu’, de traditionele Afrikaans-humanistische filosofie, geboekstaafd als een Engels woord in de OED. Evenals ‘indaba’. ‘A large meeting of important people about an important subject.’ Eén van de grote jaarlijkse gebeurtenissen in Kaapstad is bijvoorbeeld de Mining Indaba. Minder groot maar flamboyanter is de Fashion Indaba.

Ze werden het afgelopen jaar allebei grotendeels gecanceld. De jaarlijkse boekenbeurs werd helemaal afgeblazen. Het mooie, moderne congresgebouw staat zichtbaar te verkommeren. Drie blokken verderop heeft het Fugard Theatre zichzelf failliet verklaard. Ik zag er ooit, op een paar zitjes van Breyten Breytenbach vandaan, een uitvoering van Mozarts ‘De toverfluit’. Gespeeld op één trompet, een dwarsfluit en dertien marimba’s. En met een artistieke zus van Jessye Norman als Koningin van de Nacht – de formidabele Pauline Malefane (zie foto). Met haar in de hoofdrol won ‘U-Carmen eKhayelitsha’ in 2005 een Gouden Beer in Berlijn.

Hoe vaak zou Pauline het afgelopen jaar hebben opgetreden? De meeste podiumkunstenaars lijden ook hier ongeziene armoe, veel technici zoeken noodgedwongen een andere baan, men vreest voor een braindrain waarvan de reeds wankele kunsten zich maar mondjesmaat of niet zullen herstellen. Hoeveel speelplekken blijven er straks over? Die vraag beperkt zich niet tot de theaters. Het District Six Museum is nog amper toegankelijk. In Johannesburg sloot het indrukwekkende Apartheidsmuseum helemaal zijn deuren, wellicht voorgoed…

Maar fokken hel! Nu ben ik toch al bezig aan De Toestand! Snel weer terug naar taal.

Ik had verwacht dat de OED slechts één woord met hoorbare wortels in het Nederlands zou hebben geadopteerd. Eens te meer dat vermaledijde ‘apartheid’. Dat bleek echter buiten één van onze lekkerste woorden gerekend. ‘Lekker’ zelf. Vooreerst als aanduiding van appetijtelijk voedsel, wat bij Angelsaksen blijkbaar zo zeldzaam is dat ze er een leenwoord voor nodig hebben. Maar ze gebruiken het ook overdrachtelijk. ‘It was lekker to see you again.’ Ja, dat staat zo in de OED. Net als ‘voetstoots’, overigens. Weliswaar gepimpt tot een uitsluitend juridisch begrip. Een Zuid-Afrikaanse makelaar zal het gebruiken bij de verkoop van onroerend goed in zijn bestaande toestand. Let wel: ‘Dishonest sellers are not protected by the voetstoots clause.’

Het meest keek ik op van twee andere Nederlandstalige klassiekers. ‘I really am in a complete dwaal!’ Dat gebruikt de Engelstalige om aan te geven dat hij flink in de war is. Om dat te benadrukken kan hij er nog aan toevoegen: ‘I am deurmekaar.’

‘In a dwaal’ en ‘deurmekaar’… Ze vatten goed samen hoe ík me voel, vlak voor de afreis naar ons geliefde, maar Versleten Continent.

DIK DEURMEKAAR

We hadden al eens willen terugkeren. Eind januari. We hadden zelfs al tickets. Van Lufthansa. Pal op de dag van ons afreizen golden er plots weer strengere maatregelen. Inchecken was onmogelijk. Tenzij voor Duitse ingezetenen. Nee, ek maak jou nie grap nie. In mijn nog steeds nasmeulende woede had ik bijna geschreven: alleen Rijks-Duitsers mochten nog boarden.

Alles is naderhand goed gekomen – onze visa bleken toch verlengd te kunnen worden en Lufthansa beloofde een onkostenvoucher. Maar sindsdien wil één ding niet meer in zijn plooi vallen. Mijn vanzelfsprekende gevoel een Europese onderdaan te zijn. Zodra het minste puntje bij het kleinste paaltje komt, blijkt de ruggengraat van ons continent nog steeds te bestaan uit gekibbel, geknibbel en kleinstaterij. Misschien heb ik door de afstand een vertekend beeld, maar ik zie in hoofdzaak tragische verdeeldheid en lachwekkend gekissebis. Tussen de lidstaten onderling en tot in de kleinste kieren en regionen van ieder land afzonderlijk.

O mijn God, waarin ik niet geloof: bespaar ze me, politici als Georges-Louis Bouchez en Ben Weyts, die tegelijk in het bestuur zitten en op het vinkentouw, teneinde hun coalitiegenoten een paar vliegen af te vangen en zodoende het eigen gezicht te redden. Bespaar me de apothekersweegschaal waarmee nu zelfs de vaccinatiegraad tussen Vlaanderen en Wallonië door azijnzeikers haast dagelijks wordt afgewogen, met Brussel als permanente pispaal… De povere Belgische vaccinatiegraad an sich, na maanden van gesteggel, is onbegrijpelijk. Net als die van Nederland en Frankrijk, noem maar op. Landen die deel uitmaken van het rijkste handelsblok van de wereld, dat zich door zijn logheid uit elkaar laat spelen. En dat tegelijk – nog erger – de planeet buiten de eigen perimeter vergeet.

Nee, de strijd zal niet ten einde zijn zodra we, alsnog, de spuitjeswedstrijd winnen tegen Boze Buur Boris – één van de vele halfdespoten die corona misbruiken om hun andere politieke problemen weg te moffelen, totdat de factuur zal arriveren die hun staatsschuld doet exploderen. Wanneer en in welk tempo raakt de hele wereld gevaccineerd? Hoe verhinderen we het ontstaan van telkens nieuwe varianten, waardoor het lockdowncarrousel van voor af aan begint? Bovenop alle andere begrijpelijke besognes is dat de hamvraag. Ik zie ze amper rondwaren in de diverse kabbelkabinetten van ons Oude Continent.

KOEKELOER

Hoe vinden we binnen een klein jaar ons tweede moederland terug? Voorlopig staat het aantal besmettingen en coviddoden weer opvallend laag. Van overheidswege vreest men wel voor een wrede derde golf, zodra de winter echt begint. Er wordt op de internationale markt druk onderhandeld om alsnog voldoende betaalbare vaccins te verwerven. Nieuwe grootmachten als India en China dienen zich aan als redders, met eigen prikken en protocollen. Komen ze op tijd? De economie is nu al gehalveerd, zelfs de mijnbouw sukkelt, het toerisme is meer dan gedecimeerd, maar de landbouw is goddank flink gegroeid dankzij overvloedige zomerregens.

Er ís onvrede, er zíjn opstootjes. De criminaliteit wordt er niet minder op en de kinderarmoede scheert weer hoge toppen, versterkt door het wegvallen van schoolmaaltijden. Ook de rancune jegens het Westen kreeg nieuwe impulsen. Veel van de vaccins zijn hier getest op armlastige proefkonijnen, sommige entstoffen worden hier massaal geproduceerd en in hoofdzaak uitgevoerd, zonder dat iemand het durft te verhinderen. De weerbots zou te groot kunnen zijn, voor het nu al wankele bestel.

Maar in tegenstelling tot de vuvuzela is neerslachtigheid geen Zuid-Afrikaanse uitvinding. Veerkracht en grappen blijven de boventoon voeren. Elke dag vindt ontdekt iemand wel weer een lichtpuntje. Zoals: het immens populaire ‘Boer soek ’n Vrou’ begint dan toch aan zijn 23ste seizoen! En eindelijk: ‘Groot Broer Koekeloer’ (‘Big Brother’) komt níét meer terug.

Mijn vent en ik wel. Corona volente et KLM volante. Of desnoods met die voucher van fokken Lufthansa.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234