Tom Lanoye Beeld Tom Lanoye
Tom LanoyeBeeld Tom Lanoye

ColumnTom Lanoye

‘Churchill was een nietsontziende, bloeddorstige en weinig inspraak duldende houwdegen die niet op een leven min of meer keek’

We moeten het hebben over Churchill. De ware Winston. Niet de gecastreerde, geflatteerde en kolderiek gekostumeerde versie die tegenwoordig dienstdoet als sierprop in de erwtenschieter van elke conservatieve zandhaas.

Net als bij onze Leopold II werden er het afgelopen jaar ook standbeelden van hem beklad. En net als bij de Beul van Congo klonk het gejank om de besmeuring vaak luider dan de aandrang om dieper in te gaan op de aantijgingen: verdient de afgebeelde machthebber deze hoge sokkel wel? Verdient hij bovendien de kritiekloze verering die zo’n monument mettertijd lijkt af te dwingen? Is zo’n beeld dan een vrijblijvend eerbewijs aan vroeger, of blijvende propaganda voor dubieus gedachtegoed, ook vandaag?

Het zijn pertinente vragen waarop tegenstanders van dit soort beeldcorrectie slechts drie soorten antwoorden in huis hebben. Eén: de kritiek is modieus en dus ongegrond. Twee: de kritiek is verwaarloosbaar gezien de verdiensten van de aanbedene. Drie: ‘We mogen niet met hedendaagse ogen kijken naar vroeger.’ Dat laatste punt legt meteen een interne contradictie bloot. Als onze huidige ogen niet geschikt zijn om vroegere wandaden te veroordelen, dan zijn ze ook ongeschikt om toenmalige weldaden te honoreren. Wat staat zo’n standbeeld dan nog te doen in ons mooiste plantsoen? Niet om de esthetiek. De meeste zijn niet om aan te zien.

CORSICAANSE FAT

Johan Op de Beeck had een tijd terug de goedheid om in De Morgen, tijdens een dubbelinterview met Bart Van Loo, de drie bovenstaande passe-partouts in één handig citaat te proppen. Vooraf dit. Johan Op de Beeck verdient achting. Als voormalig VRT-journalist liet hij na om zijn schermbekendheid, opgebouwd dankzij decennia aan gemeenschapsgeld, te verzilveren door pardoes in de politieke arena te stappen voor slechts één partij. Sommige van zijn collega’s deden dat wel. Zodra ze zetelden, betoogden ze dat onze staatszender te veel geld krijgt. Op de Beeck staat daar ver boven. Hij schrijft boeken waarover je in grote of kleine lijnen van mening kunt verschillen. Behalve over dit: ze zijn helder geformuleerd, prima gedocumenteerd en terecht veel verkocht.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Hij had het in De Morgen met collega en rasverteller Van Loo over hun beider fascinatie voor Napoleon en diens sterfdag van tweehonderd jaar geleden. Que faire? Fêteren, herdenken of negeren? Frankrijk zou Frankrijk niet zijn – en evenmin een erfenis van juist Napoleon – indien het daar niet al maandenlang verhit en verscheurend over discussieerde. De Fransen bekvechten al meer dan tweehonderd jaar over Napoleon, die ook in eigen land massa’s vijanden had, en dat in elke bevolkingslaag. In het immer roerige Marseille – naamgever van het volkslied – stonden de napoleontische kanonnen evenzeer gericht op de aanvaarroutes van de Middellandse Zee als op de straten van de binnenstad.

Ook tijdgenoot Beethoven dweepte eerst met Bonaparte. Hij wilde zijn derde symfonie (de ‘Eroica’) zelfs aan hem opdragen. Maar toen kroonde de Corsicaanse fat zichzelf tot keizer. Beethoven: ‘Nu gaat hij alle mensenrechten met voeten treden en een tiran worden!’ Hij doorstreepte op zijn partituur Napoleons naam zo fel dat zijn potlood door het papier schoot.

Niettemin stelt Op de Beeck vandaag: ‘De heisa tegen Napoleon past in de cancelcultuur. Het is eigen aan de huidige mediatieke lynchpartijen van historische figuren dat ze beoordeeld worden naar de maatstaven van vandaag. Churchill, held van de democratie, die als Brits premier de nazi’s versloeg, moet er ook aan geloven.’

HALFNAAKTE FAKIR

Buiten een paar geradicaliseerde neonazimilitairen neemt niemand het Churchill kwalijk dat hij Hitler in de pan heeft helpen hakken. Maar ontslaat één heldendaad, hoe groot ook, de bedrijver van alle verdere commentaar of aanklachten? Ik mag hopen van niet. Anders moeten we overal ook monumenten neerpleuren voor een moorddadige despoot als Stalin. Als iemand de moffen heeft verslagen, dan is hij het wel, samen met zijn Rode Legers. Een feit dat vaak en gemakshalve wordt gecanceld uit ons westerse geheugen, ondanks de tabellen van Russische gesneuvelden. Geen bevolking heeft meer geleden. Eerst onder de Duitsers, later onder eigen tirannen.

Ik vergelijk Churchill zeker niet met Stalin. Maar hem zonder verdere kanttekening alleen maar een held van de democratie noemen geeft blijk van een op zijn minst beperkte blik. In de vele kolonies van het British Empire gedroeg Winston zich meermaals en eigenhandig als een nietsontziende, bloeddorstige en weinig inspraak duldende houwdegen die niet op een leven min of meer keek, bij de tegenpartij dan toch. De dodentol in alleen al India was wraakroepend. Hij haatte Mahatma Gandhi, die hij aanduidde als ‘die halfnaakte fakir’, maar van wie hij tegelijk goed inzag dat zelfs dat ziekenhuisbrilletje en dat traditionele kloffie door de sluwe Gandhi in scène waren gezet om wereldwijd de toenmalige massamedia te bespelen. Zeker toen de Britse ordetroepen, voor het oog van de camera’s, begonnen in te hakken op ongewapende, ook traditioneel geklede menigten. Die lieten zich geweldloos aftroeven maar wonnen zo de slag om de wereldgunst, tegen het imperialistische bastion aan de Noordzee.

ANGLO-SAXON RACE

Een vroegere collega van Op de Beeck, de immer goedlachse Engelandcorrespondente Lia van Bekhoven, zei een tijd geleden het volgende op de Nederlandse radio: ‘Churchill was letterlijk een racist. Hij deelde mensen op via huidskleur en zei dat ‘de ariër’ zou triomferen. Toen al vonden mensen dat er, wat dat betreft, geen verschil bestond tussen hem en Hitler.’

Onder Churchills bevel werden in Afghanistan en Pakistan operaties uitgevoerd die de term koloniale massaslachting verdienen. Vandaag zou hij helemaal voor het Internationaal Strafhof in Den Haag worden gedaagd voor het inzetten van gifgas in Irak en Rusland. In het noorden van India schreef hij in een rapport over rebelse stammen: ‘I am strongly in favour of using poisoned gas against uncivilised tribes.’

Dat nooit iemand hiertegen verbaal weerwerk bood, en vandaag plots wél – het is een verzinsel. Ik zal uit de lawine van historische protesten, diatriben en tenlasteleggingen slechts één wat melige anekdote pikken. Direct na WO II wordt Churchill als premier weggestemd. Als troostprijs krijgt hij wel de Nobelprijs voor Literatuur. Afgaand op zijn schrijftalent en productie verdiende hij die meer dan Bob Dylan later, maar minder dan Ibsen, Tolstoj of Zola, die hem nooit hebben gekregen. Vervolgens trok Churchill op literaire wereldtour en belandde hij in Antwerpen. Burgemeester Camille Huysmans sommeerde Willem Elsschot om, als literaire evenknie, Churchill het Antwerpse ereburgerschap aan te bieden, alsook een geschenk namens de sinjoren. Een inktpot.

Elsschot weigerde. Vanwege de Britse wreedheden tijdens de Boerenoorlogen in Zuid-Afrika, waar Churchill zijn carrière was begonnen als zelfverheerlijkende oorlogscorrespondent die vaak ook meevocht met de troepen. De moordende concentratiekampen – de eerste in hun soort – voor vrouwen en kinderen van de Boeren juichte Winston toe als tactiek, zeker indien gecombineerd met de strategie van de verbrande aarde. Lia van Bekhoven had namelijk niet helemaal gelijk. Britse imperialisten als Churchill en Cecil Rhodes spraken, binnen het Arische ras, ook over het nóg meer superieure Anglo-Saxon race. Dat was goddelijk voorbestemd om de wereldleiding te nemen. Boeren als Paul Kruger – zelf ook geen doetje – beschouwden ze als kaffers met een verkeerde huidskleur en een even dom taaltje als dat van de Zoeloes.

De steun aan de verdrukte Boeren was vooral in Vlaanderen erg groot geweest. Een vriend van Elsschot, Lo de Haas, had zelfs ooit ‘een premie van 25 pond op het hoofd van Churchill gezet’. Dat weet ik dankzij de schitterende Elsschot-biografie van Vic van de Reijt. Churchill eren, zo hield Elsschot voor aan zijn burgervader, ‘is in strijd met heel mijn verleden’. Waarna Huysmans de auteur van ‘Lijmen’ herinnerde aan zijn toekomst en aan de vele reclameopdrachten die hij nog van ’t Stad mocht verwachten. Waarna Elsschot overstag ging en aan Churchill een inktpot overhandigde. Na een speech van tweeënveertig woorden. In de beperking toont zich de meester.

PEACE AND PAINTING

Mogen we vandaag oordelen over wat vroeger gebeurde? Aangaande Churchill doen we dat, nu al. Aan de lopende band. Dat hij bijvoorbeeld na de oorlog meteen werd weggestemd – dat wordt tegenwoordig in bijna alle artikelen en tweets een schande en een ondankbare streek van het Engelse volk genoemd. Dit keer echter zonder reserves in de trant van ‘je mag zoiets niet meten met de maatstaven van vandaag’.

Hetzelfde geldt voor een feit van zeven jaar daarvoor. Churchills voorganger, Neville Chamberlain, werd luid toegejuicht nadat hij met de nazi’s een verdrag had afgesloten dat hijzelf ‘peace in our lifetime’ noemde, maar dat al snel te boek stond als ‘appeasement’. Dat is zelfs een staande uitdrukking geworden voor wie te snel, te laf en te makkelijk een noodzakelijke strijd opgeeft. Die symbolische betekenis wordt inmiddels door alle ideologische kampen gehanteerd, al naargelang het past in hun kraam.

Is dat niet superonrechtvaardig jegens die Chamberlain? Mogen we zijn stap wel veroordelen, met de wetenschap en de ogen van vandaag? Ik vind van wel. Zijn demarche was opportunistisch, kortzichtig, wereldvreemd, zelfs contraproductief. En ik zie niet in waarom we dat oordeel niet mogen vellen.

Evengoed versta ik niet waarom beelden van Leopold II, Napoleon of Churchill niet ook een paar krassen verdienen. Ik zou zeggen: wees blij met elke klad erbij. Ze bewijst dat de figuur nog leeft en tot de verbeelding spreekt. Ten goede én ten kwade. Wat mij betreft: die twee tegelijk.

Een antiek standbeeld vol graffiti. Dat is pas beeldende kunst, onze tijd waardig. En zonder dat we ons verleden nog langer vertekenen.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234